Salah BİRSEL

Hayatı

Şair ve yazar (D. 14 Kasım 1919, Balıkesir – Ö. 10 Mart 1999, İstanbul). İlkokulu Bandırma’da (1931), ortaokulu İzmir’de Saint Joseph Fransız okulunda (1934) ve İzmir Erkek Lisesinde (Atatürk Lisesi, 1937) bitirdi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesine iki yıl devam etti, daha sonra aynı üniversite­nin Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünden (1948) mezun oldu. Fakültede okuduğu yıllarda Ni­şantaşı Ortaokulunda Fransızca öğretmenliği (1943-49) yaptı. Yenilikler dergisini çıkardı (5 sayı, 1946), İnsan ve Sokak dergilerinin yayınlanmasına katkıda bulundu.

Çeşitli yerlerde devlet memurluğu, müfettişlik ve müdürlük; bazı üniversitelerde mütercimli­k, yaptı ve emekli oldu. Türk Dil Kurumu yönetim kurulu üyeliği ve yayın kolu başkanlığı görevlerinde (1954-57 ve 1960-77) bulundu. Emekli olduktan sonra İstanbul’a yerleşti, orada öldü, Fe­riköy Mezarlığında toprağa verildi.

Sanat Hayatı ve Edebi Kişiliği

İlk şiiri 1937’de Gündüz der­gisinde çıkmıştı. Kimileri Sin Sin Ademoğlu imzasıyla olmak üzere, Hakikat gazetesinde (1938) yazılar yazdı. 1949’da yazmaya başladığı günlüklerini ise 1 Ocak 1950 tari­hinde Beş Sanat dergisinde yayım­lamaya başladı. Dört Köşeli Üçgen romanı 1958 yılında Ulus gazete­sinde tefrika edildi. 1980’den son­ra Cumhuriyet ve Pazar Güneşi (1986-87) gazetelerinde yazıları yayımlandı.

Türk şiirinin hiciv gele­neğini çağdaş bir duyarlıkla yoğu­rarak humor ve ironiye yaslanan şi­irlerini 1937 ve 1996 yılları arasında çok çeşitli der­gilerde yayımladı. Önceleri “1940 Kuşağı” top­lumcu şairleri arasında anılan Birsel, bir sonraki dönemde Garip akımı şairleri içinde sayıldı. Ancak o  hiçbir akımı bütünüyle benimse­meden kendi şiir dilini oluşturdu ve 1950’lerden itibaren halk şiiri­ne yaklaşan, ancak kendine has bir söyleyişe ulaşarak çağdaş Türk şiirinde özgün bir yer edindi. Daha çok aklın ve zekânın egemenliği­ni ön planda tutan, şairanelikten uzak, yergici şiirlere ağırlık verdi.

Şiir kuramı üzerine yazdığı yazılardan oluşan Şiirin ilkeleri kitabıyla şiire hevesli gençlerin önünü açtı. Asıl ününü ise 1970’ten sonra art arda yayımladığı 1001 Gece Denemeleri ve Salah Bey Tarihi olarak adlandırdığı dizi kitap­ları ve günlükleriyle sağladı. Geniş bir kültürün ve kıvrak bir anlatımın görüldüğü düz yazılarında, günlük konuşma dilinin az bilinen sözcük ve deyimleriyle kendi yarattığı il­ginç deyişlerden yararlanarak yalın bir üslupla alaycı bir tavır geliştirdi. Özellikle İstanbul kahvehanelerini, Beyoğlu’nun ve Boğaziçi’nin sanat çevrelerini, edebiyat sohbetlerini renkli ve ustalıklı bir dille anlattı.

Hacivatın Karısı (1955) ve Ases (1960) adlı kitaplarında yer alan şiirlerinde genel anlamda taşlama türü şiirden yana olan Birsel, bu tavrını bütün şiir kitaplarında korudu. Muzip, giderek acıma­sız ölçüde yergiciliği önceleyen bu şiirlerinde, özellikle ‘duygucu şiir’ ve şairaneliğin karşısında yer alarak, bir yandan “akılla” yazılan şiirin örneklerini verirken öte yan­dan yazılarıyla bu şiiri kuramsal bağlamda tanıttı ve sözcülüğünü üstlendi.

Söz konusu şiirler, lirizme, şairin anlık duygulanımlarına, anı ve anımsayışlarına yaslanan şiirlere alışmış okur tarafından ya­dırgandı; ancak şiirle yakın ilişki içinde olan, edebiyat ve sanatın evrensel sorunlarıyla birlikte şiirin açılımlarını da yakından izleyen bir okur kitlesi tarafından beğenil­di. Birsel, kendi şiir anlayışını: ‘Şu var ki, benim şiirlerimin kendine öz­gülüğü sadece yergicilikten de ileri gelmez. Humor’la ironi onun belli başlı kaynaklarıdır. Bundan başka birçok şiirim insanlara bir yaşama sevinci vermek çabasıyla yazılmış­tır.” biçiminde açıklar.

Şiirlerini “argo”ya mal olmuş, çoğu unutulmuş sözcüklerden olu­şan bir dille yazdı. Bu dil, şiirlerin­de olduğu gibi, denemelerinde de yergici yaklaşımı, alaycı ve ironik üslubundan vazgeçmeyen Birsel e kendi dilinin sözlüğünü kuran bir yazar olarak ayrıcalıklı bir konum kazandırdı. “Salâh Birsel Sözlüğü” olarak nitelendirilebilecek bu dil­le edebiyata farklı tatlar taşırken, Türkçeyi zenginleştiren bir işlev de üstlendi. “Benim Sözcüklerim” başlıklı yazısında bu türden aykırı ve ayrıcalıklı bir dile yönelişin ge­rekçesini anlatırken, Türk tarihinden edebiyatına kadar yöneldiği kaynakları tek tek gösterir. Şiirlerinde olduğu gibi denemelerinde de sürekli olarak “kendi dili”ni kurma ve geliştirme peşinde olan Birsel’in bu çabasının paralelinde giden bir biçimde ısrarla savunduğu “yazı-düşünce” ilişkisi ve bunun doğal yansıması olarak edebiyatta akılcılıktan yana tavır, dönemin yazar ve eleştirmenleri arasında geniş bir yankı bulmuştur.

Eserleri

Şiir

Dünya İşleri (1947), Hacivatın Karısı (1955), Ases (1960), Kikirikname (1961), Haydar Haydar (1972), Köçekçeler (toplu şiirler, 1980), Bütün Şiirleri (toplu şiirler, 1986), Varduman (1993), Yalelli (1994), Rumba da Rumba (1995), Yaşama Sevinci (1995), İnce Donan­ma (1995), Çarieston (1996), Baş ve Ayak (1997), Sevdim Seni Ey İnsan (1997), Seçme Şiirler (1997), Nar­denk (1998).

Roman

Dört Köşeli Üçgen (1961).

Tarih (Salah Bey Tarihi)

Kahveler Kitabı (1975), Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu (1976), Boğaziçi Şıngır Mıngır (1979), Sergüzeşt-i Nono Bey ve Elmas Boğaziçi (1982), İstanbul – Paris(1983).

Günlük

Günlük (1955), Kuşları Örtünmek (1972-75 notları, 1976), Hacivat Günlüğü (1982), Yaşlılık Günlüğü (1986), Ayna­lar Günlüğü (1986-88 yılı notları, 1988), Bay Sessizlik (1990), Nezleli Karga (1991), Yalnızlığın Fırınlanmış Kokusu (1992), Papağanname (1995), Yanlış Parmak (1996).

Deneme

Şiirin İlkeleri (1952), Sen Beni Sev (edebiyat üzerine ko­nuşmalar, 1957), Kendimle Konuş­malar (1969), Kurutulmuş Felsefe Bahçesi (1979), Pal ve Puf (1982), Şiir ve Cinayet (1975), Halley Kimi Kurtarır (1981), Amerikalı Tolstoy (1983), Yapıştırma Bıyık (1985), Bir Zavallı San At (1985), Şişedeki Zend (1986), Asansör (1987), Kedi­ler (1988), Seyirci Sahneye Çıkıyor (1989), Hafiyeler Önde Gider(1991), Gandhi ya da Hint Kirazının Gölge­sinde (1993), Gece Mavisi (1994), Şiirin İlkeleri (2001), 1001 Gece Denemeleri (2003).

İnceleme

Fransız Resmin­de İzlenimcilik (1967), Seçmeler Goethe (1972).


Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 4, s. 100-101). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.