Orta Asya’da Kurulan İlk Türk İslam Devletleri

Orta Asya’da Kurulan İlk Türk İslam Devletleri

Karahanlılar

  • Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.
  • Bilinen ilk hükümdarı Bilge Kül Kadir Han’dır.
  • Türkistan’da kuruldular.
  • Türkçeyi resmi dil olarak kabul ettiler.
  • İkili teşkilatı kullandılar.
  • Karahanlı hükümdarları ilk Türk devletlerinde kullanılan hükümdar ünvanlarını kullanmaya devam ettiler.
  • Uygur alfabesini kullandılar.
  • Saltuk Buğra Han döneminde İslamiyet resmi din olarak kabul edildi. Saltuk Buğra Han İslamiyeti kabul ettikten sonra “Abdülkerim” ünvanını aldı.
  • Türk-İslam devletinin ilkidir.
  • En parlak dönemi Yusuf Kadir Han dönemidir.
  • Abbasi halifesi tarafından İslam hükümdarı olarak tanınan ilk Karahanlı Hanı Ebu Nasr Ahmet’tir.
  • Karahanlılar Gazneli saldırıları ve taht kavgaları nedeniyle ikiye bölünmüştür. Doğu Karahanlılar 1211 yılında Karahitaylar, Batı karahanlıları 1212 yılında Harzemşahlar yıktı.  

Karahanlılar’ın Önemli Özellikleri

  • İslamiyeti benimseyen ilk Türk devletidir.
  • Türk-İslam sentezinin öncüleridirler.
  • İlk resmi posta örgütü kurulmuştur.
  • İlk Medrese Karahanlılar döneminde açılmıştır. (Semerkant Medresesi)
  • İlk ribat (Kervansaray) açılmıştır.
  • İlk burslu öğrencilik sistemi Karahanlılara aittir.
  • Bimarhane adı verilen hastaneler kurulmuştur.
  • Gulam Ordusu’nu ilk kez kullandılar.

Gazneliler

  • Alp Tigin tarafından kurulmuştur.
  • Kurulduğu yer Afganistan’ın Gazne şehridir.
  • En parlak dönemi Gazneli Mahmut dönemidir.
  • Bilim dili Arapça, edebiyat dili Farsça, saray dili ise Türkçe’dir.
  • Gulam sistemini kullanmışlardır.
  • Çok uluslu bir yapıya sahiptirler.
  • Orduları da çok ulusludur bu durum erken yıkılmalarına neden olmuştur.
  • Bilime ve Edebiyata önem vermişlerdir. Firdevsi’nin Sultan Mahmut’a sunduğu Şehname adlı eser bu döneme aittir.
  • Gazneli Mahmud Hindistan’a İslamiyeti yaymak için 17 sefer düzenledi.
  • Gazneli Mahmut, Abbasi Halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardığı için Halife, Gazneli Mahmut’a Sultan ünvanını verdi.
  • 1187 yılında Afgan asıllı Gurlular tarafından yıkıldılar.

Büyük Selçuklu Devleti (1040 – 1157)

  • Büyük Selçuklu Devleti’ni kuranlar Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyuna mensupturlar. Oğuz Yabgu devletinde komutan olan Selçuk Bey siyasi anlaşmazlığa düşünce kendine bağlı oğuzlarla Cend’e yarlaşmiştir.
  • Selçuk Bey’den sonra yerine geçen Arslan Yabgu Gaznelilere esir düşünce yerine tahta Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı kardeşler tahta geçmiştir.
  • 1040  Dandanakan savaşında Gaznelileri yenerek Selçuklu Devleti’nin temeli atıldı.
  • Anadoluya yönelen Selçuklular 1048 yılında Bizans-Gürcü kuvvetleri ile yapılan Pasinler Savaşı’nda Selçuklular galip gelince Anadolu’nun fethi için ilk adım atılmış oldu.
  • Halifeyi Büveyhoğulları ve Fatımilerin baskından koruyan Tuğrul Bey’e Halife, Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı ünvanını vermiştir.
  • Sultan Alparslan döneminde Anadolu fetihleri hız kazanmıştır. Ani Kalesi fethedilip Kars’a girilince Alparslan’a fetihlerin babası anlamına gelen “Ebu’l Feth” ünvanı verilmiştir.
  • Sultan Alparslan iç ve dış siyasette etkin rol oynayacak olan Nizamülmülk’ü vezirliğe getirmiştir. Nizamülmülk’ün Siyasetname adlı ünlü eseri vardır.
  • Nizamülmülk öncülüğünde Nizamiye Medreseleri açılmıştır. Nişabur’da dünyanın ilk üniversitesi kurulmuştur.
  • 26 Ağustos 1071 yılında Bizans mağlup edilerek Türklere Anadolu kapıları açılmıştır.
  • Melikşah Döneminde Kudüs ve Şam ele geçirilmiştir.  
  • Sultan Melikşah adına Ömer Hayyam tarafından güneş yılı esaslı Celali Takvimi hazırlanmıştır.
  • Resmi dil Farsça’dır.
  • İkta sistemi uygulanmıştır.
  • Atabeylik Sistemi oluşturulmuştur.

Büyük Selçuklu Devletinin Yıkılışı

  • Hasan Sabbah önderliğindeki Batınilik tarikatının faaliyetleri.
  • Türkmenlerin (Oğuzların) küsmesi.
  • Düzenlenen Haçlı Seferleri.
  • Atabeylerin zararlı çalışmaları.
  • Abbasi halifesinin kışkırtmaları ve 1157 yılında süre gelen taht kavgaları, Batıni tarikatının suikastleri, sınırların genişlemesi ve otoritenin kaybolması sonucu yıkılmıştır.

Yıkıldıktan Sonra Kurulan Devletler

  • Irak ve Horasan Selçukluları
  • Kirman Selçukluları
  • Suriye Selçukluları
  • Anadolu Selçukluları

Orta Asya’da Kurulan Diğer Devletler

Moğollar

  • Cengiz Han tarafından kuruldu.  
  • Dünyanın değişik bölgelerinde istilalar da bulundular.

Yıkıldıktan Sonra Kurulan 4 Hanlık

Altın Orda Devleti: Batuhan tarafından kuruldu.

  • Berkehan döneminde Türkleşti ve Müslüman oldu.

Çağatay Hanlığı: Çağatay tarafından kuruldu

  • Tarma Şirin döneminde Türkleşerek Müslümanlaştı.

İlhanlılar: Hülagü tarafından İran’da kuruldu.

Kubilay Hanlığı: Kubilay Han tarafından kuruldu.

  • Türkleşmemiş ve İslamı benimsememiş tek Moğol Devleti’dir.

NOT: Marco Polo doğuya gelen ilk Avrupalıdır. Kubilay Hanlığını ziyaret etti ve hanlığın hizmetinde çalışıp eserler yazarak Kubilay Hanlığını tanıtmıştır.

Timur İmparatorluğu

  • İkta sistemini uygulamışlardır.
  • Savaşta yararlı olanlara ‘suyurgal’ adlı topraklar verilmiştir.
  • Sultan Hüseyin ve Ali Şir Nevai bu dönemde yaşamıştır.
  • Uluğ Bey’in Semerkant’ta açtığı medresede Ali Kuşçu önemli araştırmalar yapmıştır.
  • Timur 1402 Ankara Savaşı’nda Yıldırım Bayezid‘i yendi, böylece Osmanlı Fetret devrine girdi.

Babür İmparatorluğu

  • Zahireddin Muhammed Babür Şah tarafından kurulmuştur.
  • Taçmahal adlı eser Babürşah tarafından Hindistan’ın Agra kentinde yapılan anıt mezardır.

KPSS tarih notları için tıklayınız…