Mitokondri Nedir, Hücrelerdeki Sayısı ve İşlevi Nasıl Artırılır?

Günümüzdeki kronik hastalıkların pek çoğunun temel nedenleri, hücresel ve moleküler boyutta ele alınmaktadır. Tüm hastalıkların; yaşam tarzı, beslenme, çevre faktörleri, genetik faktörler, hijyen ve mikrobiyolojik faktörlerle minimum düzeye indirilmesi mümkün olacaktır. 19. yüzyılda ortalama insan ömrü 40 yıl iken, tüm şartların optimize edildiği günümüz dünyasında; sağlıklı ve verimli 100 yıllık bir ömür, ortalama yaşam süreci olarak kabul edilebilir. 2016 yılında Dünya Sağlık Örgütü Raporuna göre, Güney Kore’de bayanlarda ortalama yaşam süresi 90 yıl olarak hesaplanmıştır.

Hücresel ve moleküler kronik hastalıkların ortaya çıkmasından 5-10 yıl önce, mitokondride hasarlar gözlenmektedir. Bu ise kanser ve diğer hastalıkların erken bir habercisi olarak değerlendirilmektedir. İnsanın alyuvarları hariç her hücresinde mitokondri bulunur. Hücrenin, organların ve insanın enerji kaynağıdır. Mitokondri, besinlerin oksijen ile metabolize edildiği ve yaşam için gerekli olan enerjinin açığa çıktığı, hücre içi organel olmasının yanı sıra metabolik sinyallerin merkezidir ve bu nedenle mitokondri DNA’sında meydana gelen kusurlar bir çok hastalığa neden olabilmektedir.

Mitokondri Disfonksiyonu Nelere Sebep Olur?

Hücrede mitokondri fonksiyonlarının azalması (disfonksiyonu) sonucu ortaya çıkan çok sayıda hastalık bulunmaktadır. Bu rahatsızlıkların en yaygın bilinenleri aşağıda sıralanmıştır:

  • Kronik halsizlik ve yorgunluk
  • Kas güçsüzlüğü (Osteopeni, Sarkopeni, Dinopeni)
  • Kalbin zayıflaması
  • İnsulin direnci ve tip 2 şeker hastalığı
  • Hafızanın zayıflaması ve beyin hasarı (Parkinson, Alzheimer hastalığı)
  • Duyu organlarının zayıflaması (Görme,İşitme azalması ve kaybı)

Kronik mitokondri hastalıklarını önlemek; beslenmenin optimize, çevresel kirlenmenin minimize veya yok edilmesi ile mümkün olabilmektedir. Mitokondriyi güçlendirmek için hücredeki mitokondri sayısını ve işlevini artırmak gerekir.

Mitokondri Fonksiyonu Beslenme İle Nasıl Artırılır?

1.Az ve Nitelikli Yemek: Az yemekle serbest radikaller daha az oluşacaktır. Mitokondri daha verimli çalışacağından, hücre fonksiyonu için yararlı proteinler sentezlenecektir. Mitokondri hastalıkları (disfonksiyonu); besin eksikliği, fazlalığı, dengesizliği veya çevre ve besin kaynaklı toksik maddelerle yakından ilişkilidir. Yapılan çalışmalarda, kalori kısıtlaması sonucunda; metabolizmada, hücresel düzeyde, genetik yapıda ve nöroendokrin sistemde birçok değişiklik olduğu gözlenmiştir.

2.Aktif Spor: Günlük sporla kaslar çalışacak ve hücre içinde daha çok mitokondri sentezlenecektir. Yüksek yoğunluklu, kısa süreli spor ile birlikte alınan resveratrol,quersetin gibi polifenol içerikli gıdalar mitokondrinin sentezlenmesini artırmaktadır. Buna hücre içi mitokondrial biyogenez denmektedir.

3.Süper Taze Gıdaların Yeterli ve Dengeli Alınması: Mitokondrinin etkili fonksiyonu için temel besin elementlerinin alınması zorunludur. Temel vitamin ve mineralleri yüksek yoğunlukta içeren gıdalara süper gıdalar denmektedir. Bu besin elemetlerinin her birinin mitokondri yapısında özel bir fonksiyonu bulunmaktadır. Gerekli ve yeterli düzeyde alınması gereken besin ögeleri; tiamin (Vitamin B1), riboflavin (vitamin B2), niasin ( vitamin B3), pantoten (vitamin B5), piridoksin (vitamin B6), C vitamini, demir, kükürt, manganez, magnezyum, çinko, bakır ve selenyumdur. Omega 3 yağları, mitokondri sağlığı için gereklidir. En önemli omega3 yağları; balık ve balık yağında bulunan eikosapentaenoik asit(EPA) ve dokosohekzaenoik asit (DHA ) yağları ile bitkisel keten, kenevir, chia yağı ve tereyağında bulunan alfa-linoleik asit (ALA) yağlarıdır. ATP sentezinde kullanılan ve riboz içeren besinler; mantar, yoğurt, peynir, kırmızı etler, yumurta ve balık gibi gıdalardır. Günlük 3.8 g alınması tavsiye edilen lösinamino asidi; en çok yumurta, balık, kırmızı ve beyaz etler, peynir, soya proteini, baklagil ve çerezlik tohum gıdalarda bulunmaktadır. Lösin, hücre içinde mitokondri sayısını ve kas hücrelerinde oksijen kullanımını artırarak kas gelişimini ve mitokondri sağlığını artıran fonksiyonel bir aminoasittir.

4.Mitokondriyi Güçlendirecek Fonksiyonel Gıdaların veya Gıda Takviyelerinin Alınması: Üzüm yaprağında, çekirdeğinde ve meyvesinde bulunan resveratrol (100-250 mg/gün), doğal L-Arjininamino asidi içeren gıdalar (1-2 g/gün), alfa lipoikasitçe (600-1200 mg/gün) yeterli gıdalar, kaparide bulunan quersetin (100 mg/gün) mitokondri sentezini artırmaktadır. Koenzim Q10 (CoQ10) içeriği (50-300 mg/gün) yeterli olan gıdalar, ATP sentezini artırarak mitokondri fonksiyonunu artıracaktır. Özellikle proteinli gıdalarla alınan iki amino asit grubu; sistin ve karnitin mitokondri sağlığında rol oynamaktadır: L-Karnitin ve N-Asetil-l-karnitin gıda takviyesi veya fonksiyonel gıda olarak alındığında protein-enerji metabolizmasında kullanılır. Günlük 500 mg, tavsiye edilen miktardır. Sistin ve N-asetil sistin aminoasitleri ise mitokondri enzimi olan glutatyon enzimi sentezinde kullanılır. Genel olarak günlük 500 mg gereksinim vardır. İnsan metabolizması açısından gerekli olan vitamin, mineral ve biyoaktif maddelerin öncelikle doğal ve temiz gıdalardan alınması tercih edilmelidir.

Referanslar

  • https://www.researchgate.net/publication/317473624_Mitokondri_Disfonksiyonu_ve_Onlemleri/download
  • https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0092-8674%2812%2900235-8
  • http://dergipark.gov.tr/download/article-file/25459