Memduh Şevket ESENDAL

Hayatı

Hikaye ve roman yazarı (D. 29 Mart 1883, Çorlu / Tekirdağ – Ö. 16 Mayıs 1952, Ankara). Babası, Rumeli göçmenlerinden, Kara Kahyalar diye anılan aileden Mehmed Şevki Beydir. M.Ş., M.Ş.E., Mustafa Memduh, Mustafa Yalınkat, M. Oğulcuk, İstemenoğlu gibi çeşitli imzalar kullandı. Gençlik yıllarını Çorlu’da ve birbiri ardına gelen savaş ve göç şartları içinde geçiren Memduh Şevket Esendal düzenli bir eğitim göremedi. Bir süre Edirne İdadisine (Lisesine) devam etti. Dışarıdan sınavlarına girerek Mülkiye Mektebinin ikinci sınıfına kadar okudu.

1906’da İttihad-Terakki Partisinin faal üyeleri arasında yer aldı. 1908’de parti müfettişliği yaptı. Böylece Anadolu ve Rumeli’nin pek çok yerini görme ve buralarda yaşayan insanları sürdürdükleri hayat içinde tanıma imkanı buldu. Meslek odalarının kurulup teşkilatlanmasında Kara Kemal Bey ve Nail Bey ile birlikte faaliyet gösterdi. Milli Mücadele’ye katıldı ve Mustafa Kemal’in daveti üzerine Ankara’ya gitti. TBMM kurulduktan sonra ilk dış temsilcisi olarak Bakü ve Tahran’da (1925-1930), daha sonra da Kabil (11 Haziran 1933-31 Ekim 1941) Büyükelçilikleri görevlerinde bulundu. Bir yıl Kabataş ve Galatasaray liselerinde tarih-coğrafya öğretmenliğinin ardından Halk ve Meslek (1925-26) gazetelerini çıkardı. Yeniden Dışişleri’nde görev alarak dört yıl İran’da orta elçilik yaptı (1926-30). Bundan sonra milletvekilliği ve diplomasi görevleri birbirini izledi. Elazığ milletvekilliği (1930-32), Afganistan ve SSCB elçilikleri (1932-39), Bilecik milletvekilliği (1939-50) yaptı. 1941-45 arası CHP genel sekreterliğini üstlendi. Çok partili sisteme karşı olan Esendal, Serbest Fırka olayından sonra Atatürk’e danışmanlık yaptı, gezilerine katıldı. Çok partili sisteme girilince politikayı bıraktı.

Edebi Kişiliği

Edebiyata İrtika, Musavver Fen ve Edep adlı yayın organlarında başladı. Hikayeleri ilk olarak Çığır gazetesinde yayımlandı (1911). Meslek gazetesinde 1925 yılında otuz beş hikayesi çıktı. Aynı gazetede yarım kalan Miras romanı tefrika edildi. 1948-49 yıllarında Ulus gazetesinde yirmi dokuz hikayesi yayımlandı. Hikayeleri Resimli Gazete, Halk, Halka Doğru, Ülkü, Sanat ve Edebiyat gazetesi, Seçilmiş Hikayeler, Türk Dili, Hisar, Dost adlı dergilerde yayımlandı. 200 civarındaki hikayesi ve üç romanıyla Türk Edebiyatının gelişmesine hizmet etti. Sürekli müstear ad kullandığı için geç tanındı.

Küçük insanların günlük hayatlarını gösterişsiz, yalın bir anlatımla yansıttığı hikaye ve romanlarıyla kendini kabul ettirdi. 1942’de CHP Roman Armağanında derece alan, 1989’da televizyon dizisi yapılıp gösterilen Ayaşlı ve Kiracıları (1936), en ünlü eseridir. Sağlığında çıkan kitaplarına girmemiş bazı hikayeleri Muzaffer Uyguner tarafından derlenerek yayımlandı (1983-88).

Eserleri yapı, tema, şahıs kadrosu, dil ve üslup bakımlarından kendisinden önceki ve çağdaşı hikayecilerden farklılaşır. Hikayeleri yapı bakımından Çehov’u anımsatır. Geniş açıklamalara, uzun tasvir ve tahlillere, iç çatışmalara ve bilinç akışlarına rastlanmaz. Bu hikaye tarzında diyaloğa geniş yer verdi. Evlilik, aile içi ilişkiler, amir-memur, memur-halk ilişkileri, batıl inançların gülünçlüğü, yarı aydın olan kişilerin sosyal meselelere bakışındaki çarpıklıklar gibi konuları işledi. Kişileri küçük memurlar, ev kadınları, esnaf ve zanaatkarlar, işsizler, emekliler, köylülerdir.

Ayaşlı ve Kiracıları, Esendal’ın kendi deyişiyle “Bir devri ve o devrin insanlarını anlatır.” 1930’lu yılların Ankara’sıdır ana konu. Bir apartman katının dokuz odasında yaşayan farklı çevre, kültür ve mesleklerden gelme insanların yaşamı etrafında, aile mahremiyeti, karı-koca sadakati, iş ahlakı, namus telakkisi, kadının sosyal ve aile hayatındaki yeri ve fonksiyonlarındaki değişme ve çözülmeyi bir mekan kurgusu ile işledi. Vassaf Bey, onun ancak 1983’te yarım olarak basılabilen romanıdır. Bu kitapta Esendal, evlilik teması üzerinde yoğunlaştı. Yine 1930’lu yılların Ankara’sında sürdürülen sosyal hayatı aile teması ile işledi. Esendal’ın ilk romanı olan Miras ise, Meslek gazetesinde 38. bölümüne kadar tefrika edildi. Roman, büyük ailenin miras çekişmeleri nedeniyle dağılışı ve sonrasındaki gelişmeler üzerinde durdu ancak bitmedi, romanda yer yer, İttihat ve Terakki hareketi üzerinde de durdu.

Eserleri

Hikaye

Hikâyeler-1 (1946, Otlakçı adıyla, 1958; Temiz Sevgi- /eradıyla), Hikâyeler-2 (1946, Mendil Altında adıyla, 1958; Ev Ona Yakıştı adıyla, 1971), Sahan Külbastısı (1983), Veysel Çavuş (1984), Bir Kucak Çiçek (1984), İhtiyar Çilingir (1984), Hava Parası (1984), Bizim Nesibe (1984), Kelepir (1986), Gö- deli Mehmet (1986), Güllüce Bağlan Yolunda (1992), Gönül Kaçanı Kovalar (1993), Mutlu Bir Son (2005).

Anı

Tahran Günlüğü (1998, Tahran Anıları ve Düşsel Yazılar adıyla, 1999).).

Roman

Miras (tefrika, 1925; bas. 1986), Ayaşlı ve Kiracıları (1934), Vassaf Bey (1983, yarım kalmış bir eserdir).

Mektup

Kızıma Mektuplar (yay. haz. Muzaffer Uyguner, 2001), Oğullarıma Mektuplar (2003).

Kitaplarının yeni baskıları Dost ve Bilgi yayınevlerince yapıldı. Muzaffer Uyguner tarafından yayıma hazırlanarak Bilgi Yayınevince yayımlananlar: Bütün Eserleri: 1. Ayaşlı ile Kiracıları (roman, 1998), Vassaf Bey (roman, 1999), Otlakçı (öyküler, 1995), Mendil Altında (öyküler, 1998), Sahan Külbastısı (öyküler, 1999), Veysel Çavuş (öyküler, 1996), Bir Kucak Çiçek (öyküler, 1999), İhtiyar Çilingir (öyküler, 1997), Hava Parası (1997), Bizim Nesibe (öyküler, 1998), Kelepir (öyküler, 1999), Gödeli Mehmet (öyküler,1986), Miras (roman, 1988), Güllüce Bağları Yolunda (öyküler, 1992), Gönül Kaçanı Kovalar(öyküer, 1993), Tahran Anıları ve Düşsel Yazılar (anı-mektup, 1999).


Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 4, s. 163-164). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.