Melih Cevdet ANDAY

Hayatı

Şair ve yazar (D. 1915, İstan­bul – Ö. 28 Kasım 2002, İstanbul). H. Mecdi Velet, M. C. A., Yaşar Tellidede, Niyaz Niyazoğlu, Murat Tek imzalarını da kullandı. Kadıköy 35. İlkokulu (1928), Kadıköy Ortaokulu (1931), Oktay Rifat ve Orhan Veli ile birlikte okuduğu Ankara Gazi Li­sesi (1936) mezunu. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesine kaydoldu, bitiremedi. DDY Genel Müdürlüğünde memurluk yaptı. 1938 yılın­da DDY adına sosyoloji öğrenimi için gönderildiği Belçika’da kaldı. İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine yurda dönerek Milli Eğitim Bakanlığı Yayın Müdürlüğünde danışmanlık, Ankara İl Halk Kütüpha­nesinde memurluk, sonra gazeteci­lik ve çevirmenlik (1942-51) yaptı. İstanbul’a döndükten sonra Akşam gazetesinde sayfa sekreteri olarak çalıştı ve gazetenin sanat-edebiyat sayfasını (1953-54) hazırladı. Tercüman (1958), Büyük Gazete (1969), Tanin (Yaşar Tellioğlu takma adıyla, 1961), Cumhuriyet (1961-64) gazetelerinde yazırlar yazdı. 1954’ten itibaren İstanbul Belediyesi Konservatuarında fonetik-diksiyon öğretmenliği yaptı ve 1977’de emekliye ayrıldı. TRT Yönetim Kurulu üyeliğinde (1964- 69) bulundu. 1979’da UNESCO Genel Merkezi kültür müşaviri gö­reviyle Paris’te bulundu.

Melih Cevdet Anday’ın “Ukde” adlı ilk şiiri Varlık dergisinde (15 Kasım 1936) çıktı. Şiirleri bu derginin dışında Ses (1940-41), Yap­rak (1948-50), Yeditepe (1951 -62), Papirüs, Yeni Ufuklar, Yeni Der­gi, Soyut, Ataç, Dönem, Yön gibi dergilerde yer aldı. Orhan Veli ve Oktay Rıfat ile birlikte şiirde Garip Hareketi’nin öncülerinden oldu.

Temalarına ve izleklerine göre şiirleri dört döneme ayrılabilir:

1- Garip döneminde alaycıdır. Kısa üçlüklerde yaşama sevinci, savaş karşıtlığı ve aşk temalarını işler.

2- Duygudan düşünceye yö­neldiği dönem Rahatı Kaçan Ağaç ile başlar. Romantik duygulardan felsefeye geçer. Dünya sorunlarını düşünür.

3- Toplumcu şiire yönelişi Yan Yana ile belirginleşir. “Anı” şii­rinde Rosenbenglerin idamını işler. Kavgacı şiirler de yazar.

4- Mitologya ve tarihe yöneldiği dönemde evrensel değerleri ve Anadolu’daki eski uygarlıkları işler. Kolları Bağlı Odysseus, Ölümsüzlük Ardın­da Gılgamış bu dönemine örnek eserleridir.

Melih Cevdet Anday, Cumhu­riyet döneminde Nurullah Ataç ile Suut Kemal Yetkin’in yaygınlaştır­dığı felsefeye yakın denemeyi en iyi yazanlardandır. Ömrünün son otuz yılında Cumhuriyet gazetesinde haftada bir yazdığı denemele­rinde çağdaşlık, sanat, eğitim ve kültür sorunlarını işledi. Yazı ve de­nemelerinde genel olarak Anado­lu uygarlıklarının bir bütün olduğu görüşünü savundu ve beş duyunun algılarından oluşan insan aklının da bir dogma olduğunu, aşılması gerektiğini söyledi. Doğu-Batı, Ge­lişen Komedya, Paris Yazıları de­neme eserlerine örnektir. Son yıl­larda, haftalık yazılarını Cumhuriyet gazetesi ve 2000’e Doğru dergisin­de yayımladı. Yan Yana (1964) adlı kitabı Ceza Yasasının 142. maddesine aykırı görülerek toplatıldı, sonra serbest bırakıldı. 1967-68 tiyatro mevsiminde Ankara Sanat Sevenler Derneği tarafından yılın en iyi oyun yazarı seçildi ve Mika­donun Çöpleri adlı eseriyle İlhan İskender Armağanı’nı aldı. Gizli Emir’le TRT 1970 Sanat Ödülleri Yarışması’nda roman türünde ba­şarı ödülünü, Buz Saray (Tarjei Vesaas’tan) roman çevirisiyle Türk Dil Kurumu 1973 çeviri ödülünü, Teknenin Ölümü ile 1976 Yeditepe Şiir Armağanı’nı, 1978’de tüm şiir­lerini topladığı Sözcükler ile Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü’nü, Ölümsüzlük Ardında Gılgamış ile 1981 Türkiye İş Bankası Büyük Ödülü’nü, Ölümsüzler ya da Bir Ci­nayetin Söylentisi oyunuyla 1984 Enka Sanat Ödülü’nü, 1991’de TÜYAP Onur Ödülü’nü, 2000’de Aydın Doğan Vakfı Şiir Ödülü’nü aldı.

Ahmet Oktay, Anday’ın şii­rini iki döneme ayırarak inceledi: Garip’ten Yan Yana’ya kadar olan 1941-60 arasındaki dönemi Garip ve Toplumcu Dönemi olarak; Kol­ları Bağlı Odysseus’tan Güneşte’ye kadar olan 1963-89 arasındaki dönemi Söylemsel Dönem olarak niteler. Birinci döneminde şaşırt­ma duygusuna yaslandığı, yaşama sevincine güvendiği; ikinci döne­minde sınıfsal bilinç edindiği, anlatısal kurgusu olan şiirler yazdığı söylenebilir.

Eserleri

Şiir

Garip (Orhan Veli Ka­nık ve Oktay Rifat’la birlikte, 1941), Rahatı Kaçan Ağaç (1946), Telgrafhane (1952), Yan Yana (1956), Kolları Bağlı Odysseus (1962), Göçebe Denizin Üstünde (1970, İsveççeye de çevrildi), Teknenin Ölümü (1975), Sözcükler (1978’e kadar tüm şiirleri, “Yaşarken” adlı bölüm ve iki masalla birlikte, 1978), Ölümsüzlük Ardında Gılgamış (1981), Tanıdık Dünya (1984), Güneşte (1989), Yağmurun Altın­da (1995), Toplu Şiirler I: Rahatı Kaçan Ağaç (1996), Toplu Şiirler II: Ölümsüzlük Ardında Gılgamış (1996), Seçme Şiirler (1997, 2001), Bir Sis Çanı Gecenin İçinde (Seç­me Şiirler, 2002).

Deneme

Doğu-Batı (1961), Konuşarak (1964), Gelişen Komed­ya (İnceleme, 1965), Yeni Tanrılar (1974), Sosyalist Bir Dünya (1975), Dilimiz Üstüne Konuşmalar (1975), Maddecilik ve Ülkücülük (1977), Yasak (1978), Paris Yazıları (1982), Açıklığa Doğru (İlk iki kitabının ilavelerle yeni basımı, 1984), Sevişmenin Güdüklüğü ve Yüceliği (1990), Yiten Söz (1992), Aldanma ki (1992), İmge Ormanları (1994), Geleceği Yaşamak (1992), Geçmişin Geleceği (1999).

Gezi – Anı

Sovyet Rusya, Azerbaycan, Özbekistan, Bulgaris­tan, Macaristan (1965, yeni basımı, Anadolu’da ve Sosyalist Ülkelerde adıyla, 1977), Akan Zaman Duran Zaman I (Anı, 1984).

Oyun

İçerdekiler (1965), Mikado’nun Çöpleri (1967), Dört Oyun (Yarın Başka Koruda, Dikkat Köpek Var, Ölüler Konuşmak İster­ler, Müfettişler, 1972), Ölümsüzler: Toplu Oyunlar I (1981), İçerdekiler: Toplu Oyunlar II (1984).

Roman

Dullar Çıkmazı (İkdam’da tefrika edildi, 1962), Aylaklar (1965), Gizli Emir (1970), İsa’nın Güncesi (1974), Raziye (1974), Yağmurlu Sokak (1991), Meryem Gibi (1991), Birbirimizi Anlamalıyız (1992).

Mektup

Şevket Rado’ya Mektuplar (haz. Emin Nedret İşli, Orhan Veli Kanık ve Oktay Rifat ile, 2002).

Çeviri

Don Juan – Mösyö de Pourceaugnac (Moliere’den, E. Gü­ney ile, 1943), Müfettiş (1944) – Bir Evlenme (1945), Bir Komedyanın İlk Temsilinden Sonra Tiyatrodan Çıkış (1946), Ölü Canlar (1950), Bütün Oyunları (1972) (Gogol’den, E. Gü­ney ile), Batıdan Şiirler (Orhan Veli Kanık ve Oktay Rifat ile, 1953), Yarış (G. Abbod – J. C. Holm’den, 1959), Penceredeki Işık (F. Caldvvell’den, 1961), İngiliz Edebiyatından Dene­meler (1964), Barabbas / Güce (P. Lagerkvist’ten, Y. Anday ile, 1985). O Günler (B. Pastemak’tan, 1966). Fareler ve İnsanlar Üzerine (J. Steinbeck’den, 1967), Tann Gefni Sibyi (P. LagerkvisT’ten, 1969), Langston Hughes: Seçme Şiirler (ortak çeviri, 1971), Babalar ve Oğullar (Turgenyev’den, 1974), Diyaloglar (Platon’dan, ortak çeviri, 1989, 2. bas. ), Buz Sarayı (T. Vesaas’dan, 1972).


Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 4, s. 50-52). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.