İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

Türk Adının Anlamı

→ Çin kaynaklarında = Miğfer

→ Uygur kaynaklarında = Güç kuvvet

 İran kaynaklarında = Güzel insan

→ Arap kaynaklarında = Deniz sahilinde oturan adam, terk edilmiş

→ Ziya Gökalp’ e göre = Töreli, türeli kanun ve nizam sahibi

→ Divânu Lügati’t Türk‘te = Olgunluk çağı

→ Vamberey’e göre= Türemek

→ Müller’e göre = Töre, nizam sahibi

→ Dorfer’e göre = Devlete bağlı halk

Türk Dil Kurumu

  1. Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaşayan halk ve bu halktan olan kimse
  2. Dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşayan, Türkçenin değişik lehçelerini konuşan soy ve bu soydan olan kimse

Türk Kelimesi Hangi Kaynaklarda Geçmektedir?

Çin

Pers (İran)

Arap

Roma

Bizans

Hint

Orta Asya’daki İlk Kültür Merkezleri

Anav: Orta Asya’nın en eski kültürüdür. Araştırmalar, bu kültür çevresinde yaşayan insanların yerleşik hayata geçtiklerini ortaya koymuştur.

Afanesyevo : Türklerin en eski kültürüdür.  Afanesyevo toplumu , avcı ve savaşçıdır.

Androva : Afanesyevo kültürünün gelişmiş halidir. En geniş yayılma alanına sahip olan Orta Asya kültürüdür.

Karasuk : Orta Asya Kültür Merkezleri içerisinde demiri ilk işleyen topluluktur. Bu topluluk üzeri çadırla örtülü, dört tekerlekli arabalar kullanmıştır.

Keltemir : Balıkçılık ve avcılıkla ilgili kalıntılar bulunmuştur.

Tagar : Bölgenin en gelişmiş kültürüdür. İki yüzü keskin hançer, iğne, bilezik, küpe benzeri eşyalar bulunmuştur.

İlk Türk Devletler

Göç Edenler Göç Etmeyenler
İskitler Avrupa ( Batı) Hunları
Asya ( Büyük) Hun Devleti Türgişler
Ⅰ. Göktürk ( Köktürk) Avarlar ( juan – juan)
ⅠⅠ.  Göktürk ( Kutluk) Peçenekler
Uygurlar Kırgızlar
  Bulgarlar
  Macarlar
  Hazarlar
  Karluklar
  Kumanlar (Kıpçaklar)
  Uzlar (Oğuzlar)
İskitler

Bilinen ilk Türk topluluğudur.

Kurucuları Alp Er Tunga’dır

Atı evcilleştirdiği kabul edilen ilk Türk topluluğudur. At arabaları ve at koşum takımları kullanmışlardır.

Şu ve Alp Er Tunga destanları en önemli sözlü edebiyat eserleridir.

Alp Er Tunga’nın ismi Şehname’de “Afrasyab” olarak geçmektedir.

Pantolon ve kemer tokasını dünyaya tanıtan ilk topluluktur.

Balbal denilen mezar taşlarının ilk örneklerini vermişlerdir.

İlk kadın hükümdar Tomris Hatun’dur

Altın madenini işlemeleri sebebiyle ‘bozkırın kuyumcuları’ olarak adlandırılırlar.

İskitler ile İran’daki Med’ler arasında uzun yıllar süren savaşlar yapılmıştır. Şehname’de bu savaşlar alatılmıştır.

Asya Hun Devleti ( Büyük Hun Devleti)

Orta Asya’da bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir.

Ötüken’de (Kutlu vatan) kurulmuştur.

Bilinen ilk Türk hükümdarı Teomandır.

Çinliler  Hunların baskısını hafifletmek amacıyla Çin Seddi’ni inşa etmişlerdir.

Metehan döneminde ilk kez Türk siyasi birliğini sağlanmıştır.

Metehan ilk kez “Tanhu”  ünvanını kullanmıştır.

Yönetimde Kurultay (Toy) kurularak üçlü teşkilat oluşturulmuştur.

İlk düzenli orduyu kuran Metehan, onlu sistem oluşturmuştur. Orduya tek tip elbise giydirmiştir.

Mete Han döneminde Çin hakimiyet altına alınmıştır.

Not: Asya Hun devleti yıkıldıktan sonra Tabgaçlar, Avarlar, Sasaniler ve Akhunlar kurulmuştur.

Ⅰ. Göktürk Devleti

Bumin  Kağan tarafından Ötüken’de kurulmuştur.

Bumin Kağan’a “İl Kağan” denmiştir.

En parlak dönemini Mukan Kağan döneminde yaşamıştır.

Dağınık haldeki Türk boylarını bir araya getirerek Türk siyasi birliğini kurmuştur.

Bumin Kağan ülkeyi kardeşi İstemi Yabgu ile ikili teşkilata göre yönetmiştir.

. Göktürk Devleti (Kutluk)

Kutluk Kağan tarafından Ötüken’de kurulmuştur.

Kutluk Kağan’a Türk boylarını biraraya getirdiği için  ilteriş Kağan ( derleyen/ toplayan) denmiştir.

Bilge Kağan dönemi en parlak  dönemidir.

Bu dönemde ülkenin batısını Bilge Kağan’ın kardeşi Kültigin yönetmiştir.

Bilge Kağan ve Kültiginin devlet işlerinde en önemli yardımcıları Vezir Tonyukuk’tur.

Uygurlar

Kurucusu Bilge Kül Kağan’dır. Kurulduğu yer Ötükendir. Daha sonra Bilge Kül Kağan tarafından başkent, Karabalasagun (Ordubalık)’a taşınmıştır.

Böğü Kağan döneminde Manihaizmi kabul ettiler.

Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır.

Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Bunun sonucu olarak İlk şehirlerde Uygurlar döneminde kurulmuştur. (Beşbalık, Ordubalık, Turfan, Karaşar)

İlk kez Kağıt kullanmışlardır.

Töreyi yazılı hale getirdiler.

Türk tiyatrosunun ilk örnekleri uygurlar dönemindedir. (Orta oyunu)

Çiçek aşısını uygulamışlardır.

İlk kütüphaneyi kurdular.

Minyatür sanatını geliştirmişlerdir.

18’li Uygur alfabesini oluşturdular . (Soğd alfabesinden etkilenmişlerdir)

En önemli tapınakları haço (koço) tapınağıdır. (Türk tarihindeki ilk mimari eserler  inşa edilmiştir.)

Türeyiş ve göç destanları sözlü, Karabalasagun ile Sine-uşi yazıtları ile Moyen Çur anıtı yazılı edebiyat örnekleridir.

Avrupa Hun Devleti

Balamir döneminde Karadenizin üst bölgelerinden kuzeye göç etmişlerdir.

Türklerin Anadoluya ayak basmaları Uldız dönemine denk gelir.

Bu dönemde Bizans (Doğu Roma) Devleti ile Margos (434) ve Anatolios (447)  Anlaşması imzalanır.

En parlak dönemi Atilla ile başlar.

Hristiyanlar tarafından Atilla “tanrının kamçısı” Olarak nitelendirilir.

Avrupa Hun Devleti zamanla asimile olmuştur.

Hun-Germen Mücadelelerini anlatan Nibelungen  Destanında  Atilla “Etzel” olarak anılır.

Oğuzlar (Uzlar)

Dede Korkut Hikayeleri Oğuzlara aittir.

En kalabalık Türk topluluğudur.

Oğuz kelimesi kabile/boy anlamına gelmektedir.

Oğuzlardan ilk defa Orhun Abidelerinde bahsedilmiştir.

Büyük Selçuklu Devleti, Türkiye Selçuklu Devleti ve Osmanlı Devletini kurmuşlardır.

Avarlar (Juan-Juan)

İstanbul’u ilk kez ve iki kez kuşatan Türk devletidir.

Hristiyanlığı benimsediler ve asimile olmuşlardır.

Üzengi’yi ilk kez Avrupalılara tanıttılar.

Bugünkü Slavların oluşmasında etkili oldular.

Türgişler

Türk tarihinde ilk kez madeni parayı kullandılar.

Emeviler ile mücadele ederek Orta Asya’nın  Müslümanlaşmasını engellediler.

Hükümdarları “çar”  ünvanını kullanmıştır.

Yerleşik hayata geçen 2. Türk topluluğu olmuştur.

Peçenekler

Hıristiyanlığı benimsediler.

Devlet kuramamış Türk topluluğudur.

Malazgirt Savaşı’nda Alparslan’ın ordusuna geçerek savaşın kazanılmasını sağladılar.

Bizans ordusunda ücretli askerlerdir.

Bizans’ın kışkırttığı Kıpçaklar tarafından siyasi varlıklarına son verilmiştir.

Karluklar

İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyudur.

Karahanlılar’ın kurulmasında etkili oldular.

Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk boyu’dur.

Kumanlar( Kıpçaklar)

Rusların İgor Destanı da yer alırlar.

Rus kaynaklarında Polovets, Bizans kaynaklarında Kuman ve Alman kaynaklarında Khartes olarak adlandırılmışlardır.

Codex Cumanicus  adlı Latince-Kıpçakça-Farsça sözlük oluşturmuşlardır.

En güzel yüz hatlarına sahip olan Türk ırkıdır.

Dede Korkut Hikâyelerinde kendilerinden bahsedilmiştir.

Bulgarlar

İstanbul’u ikinci defa kuşatan Türk topluluğudur.

İkiye ayrılırlar.

  1. İtil Bulgarları ( islamiyeti kabul etmişlerdir)
  2. Tuna Bulgarları ( hıristiyanlığı kabul etmişlerdir)
    • Hükümdarları ilk kez “Çar”  ünvanını kullanmıştır

İbn-i Fadlan’in Seyahatnamesinde Bulgarlardan bahsedilir.

Hazarlar

Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk devletidir.

Bizans, Sasani ve Müslüman Araplarla ilişkilerde bulunmuşlardır.

Hoşgörülü bir politika izlediler.

İslam orduları ile savaşan ilk Türk devletidir.

İbn-i Havkal’ın seyahatnamesinde Hazarlardan bahsedilir.

Pan Hazaria: Hazar Birliği, Hazar barış çağı olarakta bilinen ifade, Hazarlarda farklı dinlerin bir arada yaşadığı dönemi anlatır.

Kırgızlar

Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı Kırgızlara aittir.

Yenisey  Yazıtları da Kırgızlara aittir.

Varlıklarını günümüzde de devam ettirmektedirler.

Macarlar

Hristiyanlığı benimsediler.

Macarlar Türk Dil ve Kültürünü araştıran ilk Türk topluluğudur.

İlk Türkoloji enstitüsünü açmışlardır. ( 1873’de Budapeşte’de açılmıştır)

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri İle İlgili ‘İlk’ler

Tarihte bilinen ilk Türk topluluğu İskitlerdir.

Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Asya Hun Devleti’dir.

Türk topluluklarını ilk kez bir çatı altında toplayan Asya Hun Devleti’dir

Türklerin kullandıkları ilk alfabe; 38 harfli Göktürk alfabesidir.

Tarihte Türk adıyla kurulan ilk devlet Göktürkler’dir

Türkler hakkında mevcut ilk belge; MÖ. 318 tarihli Hun –Çin ticaret sözleşmesidir.

Türklerin bıraktıkları ilk yazılı belge II. Göktürk Devletine ait Orhun Kitabeleri’dir.

Göçebeliği bırakarak yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti Uygurlar’dır.

Göktanrı inancından ayrı bir dine inanan ilk Türk devleti Uygurlar’dır.

Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk topluluğu Hazarlar’dır.

Madeni parayı kullanan ilk Türk devleti Türgişler’dir.

Avrupa’da kurulan ilk Türk devleti Avrupa Hun Devleti’dir

Türklerle Bizanslılar arasında imzalanan ilk antlaşma Margus Barış Antlaşmasıdır.

Atı evcilleştirdiği kabul edilen ilk topluluk İskitlerdir.

Pantolon ve kemer tokasını dünyaya tanıtan ilk topluluk İskitlerdir.

İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyu Karluklardır.


KPSS Tarih notları için tıklayınız…