İslam Öncesi Türk Tarihi Kültür ve Medeniyeti

DEVLET (İL) YÖNETİMİ

Kimler Hükümdar Olabilir?

  • Kurultay ( Toy/Kengeş) tarfından seçilen kişi
  • Taht mücadelesini kazanan kişi
  • Ölen hükümdarın vasiyeti üzerine tahta geçen kişi

Hükümdar Unvanları

HanHakanKağanTanyu
YabguSanyuİlterişİdikut
ErkimİlteberTanhuAy Tengri

Hükümdarlık Sembolleri

Ok- yaySancak (bayrak)Kotuz (sarguç)
Otağ (çadır)Nevbet (davul)Taht (örgin)

Hatun (Katun)

  • Kurultaya katılırlar.
  • Hükümdar savaşa veya sefere gittiği zaman tahta vekalet eder ve elçi kabul ederler.
  • Başka ülkelere değerli hediyeler gönderirler.

Kut Anlayışı

  • Gök tanrı tarafından hükümdara verilen yönetme kudretidir.
  • Kan yoluyla geçer. (Oğul, Yeğen, Amca, Kardeş)-(OYAK)

İkili teşkilat

Batı (Sol)Doğu (Sağ)
II. Kağan (Yabgu)I. Kağan (Kağan)
İç işlerinde serbest, dış işlerinde doğuya bağlıdır.Devletin merkezidir. Çadırı doğuya doğru bakar.

DİN VE İNANIŞ

Gök Tanrı İnancı

  • Tektir, somutlaştırılamaz. (Puta tapma yoktur)
  • Cennet (uçmağ) cehennem (tabu) anlayışı vardır.
  • Kurganlara (mezar) eşyaları ile birlikte gömülürler.
  • Cenaze törenlerini “yuğ” ağıtlara ise “sagu” denir
  • Balbal mezar taşları bulunur.

Şamanizm

  • Din adamlarına şaman, kam, baksı denir.
  • Şamanizm büyücülüğe dayanır.

Atalar Kültü

  • Ataların onları koruduğuna inanırlar.
  • Doğa kuvvetlerine inanma vardır.

HUKUK

  • Hukukun temeli töreye dayanır.
  • Töreyi yazılı hale getiren devlet Uygurlardır.
  • Töre değişebilir.
  • Hakan dahil herkes töreye uymalıdır

Törenin Kaynakları

  • Halk
  • Hükümdar
  • Bey beyleri

NOT: İlk Türk devletlerinde siyasi davalara Hükümdar. Adli davalara ise “Yarguci” bakar. Hükümdarların dini törenlere ve davalara karışmamış olması laik yapıyı gösterir.

ORDU

  • Ordunun temeli onlu sisteme dayanır.
  • Ordu millet anlayışı hakimdir.
  • HazarlarTürklerde ücretli askerlik yoktur.
  • Ordu süvari birliklerden oluşur.
  • Hükümdar ordunun komutanıdır.
  • Çeşitli taktikler kullanılmıştır (Turan, Hilal, Kurt Kapanı).
  • Mızrak, süngü, kılıç/kalkan, yay ve ıslıklı ok gibi silahlar kullanılmıştır.

EDEBİYAT

Sözlü Edebiyat

  • Sagu: Ağıt
  • Sav: Atasözleri
  • Koşuk: Şiir
  • Destanlar
    • Sözlü Destanlar
      • Alp Er Tunga: Şu (İskit)
      • Türeyiş, Göç: Uygur
      • Oğuz Kağan: Asya Hun
      • Manas: Kırgız
      • Ergenekon, Bozkurt: Göktürk
      • Dede Korkut: Oğuzlar

Yazılı Destanlar

  • Orhun Yazıtları, Çayr Yazıtlar: Ⅱ. Göktürk (Kutluk)
  • Yenisey Yazıtları: Kırgızlar
  • Karabalgasun, Moyen-çur, Sine-Uşi, Servey Yazıtları, Toryat Yazıtları, Sekiz Yükme, Altun Yoruk, Irk Bitig, Ulaan Yazıtları: Uygurlar
  • Omurtak Yazıtları: Bulgarlar

BİLİM

  • Bilim adamlarına keneşçi (tayanç) denir.
  • Bilim adamları Keneş Meclisi kurarak hükümdara danışmanlık yaparlar.
  • 12 hayvanlı takvimi Türkler oluşturdu ve kullandı.

SOSYAL HAYAT

  • Aileye (Oguş) önem verilirdi.
  • Çekirdek aile tipi mevcuttur.
  • Ataerkil bir toplumdur.
  • Sınıflı bir toplum yapısı yoktur. Dayanışma esastır.
  • Özel mülkiyet gelişmemiştir. (Uygurlara kadar)
  • Tek eşlilik esastır. (monogami)

EKONOMİK HAYAT

  • Temel geçim kaynağı hayvancılıktır.
  • Tarımla ilgilenmişlerdir.
  • Hunların açtığı sulama kanalları olan “TÖTÖ” yu Göktürkler’de kullanmıştır.
  • Orak, saban, el değirmenleri ve pişmiş buğday taneleri bulunmuştur. Bu durum tarımla ilgilendiklerini gösterir.

Ticaret

  • İpek Yolu: Çin’den başlayıp Avrupa’ya kadar uzanan ticaret yoludur.
  • Kürk yolu: Pazardan başlayıp Çine kadar uzanır.
  • Çav, böz, kuanpa denilen kağıt paralar kullanılırdı.
  • Göktürkler’de “yarmak” denilen madeni paralar kullanılırdı.

SANAT

  • Uygurlara kadar taşınabilir eserler yapılmıştır.
  • Uygurlarda ilk defa kalıcı eserler ortaya çıkmıştır.
  • Kopuz adı verilen çalgılar vardır.
  • Şölenlerde raks adı verilen şiirler söylenirdi.
  • İlk duvar resimleri (fresk) Uygurlar tarafından yapıldı.
  • İlk minyatür örnekleri uygurlara aittir.
  • Halı, kilim çadır işlemeleri gelişmiştir.
  • (Pazırık, Altın elbiseli adam)

Alfabe

  • Türklerin ilk alfabesi Göktürk (Orhun) alfabesidir. 38 harflidir ve sağdan sola doğru yazılır.
  • Türkler’in kullandığı bir diğer alfabe Uygur alfabesidir. 18 harflidir ve sağdan sola doğru yazılır

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri ile İlgili İlkler

  • Tarihte bilinen ilk Türk topluluğu İskitlerdir.
  • Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Asya Hun Devleti’dir.
  • Türk topluluklarını ilk kez bir çatı altında toplayan Asya Hun Devleti’dir
  • Türklerin kullandıkları ilk alfabe; 38 harfli Göktürk alfabesidir.
  • Tarihte Türk adıyla kurulan ilk devlet Göktürkler’dir
  • Türkler hakkında mevcut ilk belge; MÖ. 318 tarihli Hun–Çin ticaret sözleşmesidir.
  • Türklerin bıraktıkları ilk yazılı belge II. Göktürk Devletine ait Orhun Kitabeleri’dir.
  • Göçebeliği bırakarak yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti Uygurlar’dır.
  • Göktanrı inancından ayrı bir dine inanan ilk Türk devleti Uygurlar’dır.
  • Museviliği kabul eden ilk ve tek Türk topluluğu Hazarlar’dır.
  • Madeni parayı kullanan ilk Türk devleti Türgişler’dir.
  • Avrupa’da kurulan ilk Türk devleti Avrupa Hun Devleti’dir
  • Türklerle Bizanslılar arasında imzalanan ilk antlaşma Margus Barış Antlaşmasıdır.
  • Atı evcilleştirdiği kabul edilen ilk topluluk İskitlerdir.
  • Pantolon ve kemer tokasını dünyaya tanıtan ilk topluluk İskitlerdir.
  • İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyu Karluklardır.

KPSS Tarih notları için tıklayınız…