İlk Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet

DEVLET YÖNETİ 

Hükümdarlara Verilen Ünvanlar

Sultan

Nasr

Şah

Kadir

Han

Padişah

İlig

Bey

Buğra

Gazi

Erkin

Hünkar

Hüdavendigar

Hükümdarlık Sembolleri

Hutbe okutmak

Hilal

Menşur( Onay)

Tıraz ( elbise/ hediye)

Çetr ( şemsiye)

Sancak

Çadır

Asa

Nevbet

Taht ( Örgün)

Tuğra

Tuğ

Para bastırmak

Hilat ( halife tarafından gönderilen tüm hediyeler)

Hakimiyet Anlayışı

Türk hakimiyet anlayışı İslamiyet sonrası da devam etmiştir. Ülke hanedan üyelerinin ortak malı sayılmıştır.

Memlüklerde her emire hükümdar olma hakkı verilmiştir. Bu durum yönetime birden çok hanedanın gelmesine neden olmuştur.

SARAY

Sarayın Özellikleri

Devletin en yüksek makamıdır.

Hükümdarın ailesiyle oturduğu yerdir. ( Harem)

Devletin idare edildiği yer.( Selamlık)

Memurların yetiştirildiği okul. ( Gulamhane/ Enderun)

Karahanlılarda  Saray’a KAPLI, Selçuklularda ise DERGAH  veya BERGAH  denir.

Önemli Saray Görevlileri

ÜSTADÜDDAR:  Saray harcamalarına bakardı.

Hacibü’l Hüccab (Ulu Hacip):  Hükümdar ile halk ve hükümdar ile hükümet arasındaki ilişkiyi düzenler. Hacip:  Hükümdar ve vezirden sonra gelen önemli devlet adamlarıdır. 20-25 kişiden oluşur, hükümdar- devlet, devlet-devlet arasındaki ilişkileri düzenler.

Abdar – Taştdar :  Sultan elini yıkadığı zaman ibrik tutan görevli.

Vekil-i Der :  Sultan ile vezirin arasında aracıdır.

Çeşnigir:   Hükümdarın yiyecekleri ile ilgilenir.

Silahtar:   Silahlardan görevlidir.

Hansalar:  Saray mutfağına gerekli malzemeyi sağlar.

Şarap Dar –  İdişçibaşı :  Hükümdarın içeceklerini, şerbetlerini  hazırlar.

Camedar:  Hükümdarın elbisesi ile ilgilenir.

Emir’i Alem:  Savaşlarda bayrak ve sancağı taşımak ve bunları muhafaza etmekle görevlidir.

Emir’i Candar:  Sarayı korumakla görevlidir.

Emiri Hares:  Devlete ve hükümdara karşı suç işleyenleri yakalayıp cezalandıran görevlidir.

Emir’i Ahur:  Atların bakımı ile ilgilenen görevli.

Bazdar:  Sultan’ın doğan, atmaca gibi  kuşlarına bakar.

Kapucubaşı:  Sarayın günlük hizmetlerinden sorumludur.

Emir’i Şikar:  Hükümdarın av işlerini düzenleyen görevli.

Serhenk- Dürhanş:  Hükümdarlar bir yerden bir yere giderken yolunu açan görevlidir.

Devaddar:  Hükümdarın yazı takımlarını koruyan görevli.

Kıssadar:  Dilekçeleri hükümdara sunan görevlidir.

Emir’i Meclis:  Sultan’ın ziyafetlerini hazırlatıp  teşrifatçılık yapan görevlidir.

Mutripler:  Eğlence meclislerinde çalgı çalıp şarkı söyleyen görevliler.

Sakiler:  Eğlence meclislerinde sultanı ve davetlilere içecek sunan görevlidir.

HÜKÜMET

DİVAN TEŞKİLATI

Divan-ı Arz:

  • Başkanı: Emir’i Arz( Aruzul Ceyş)
  • Ordu’nun ihtiyacına bakar.

Divan-ı istifa:

  • Başkanı: Müşrif
  • Askeri ve hukuki işler hariç devletin bütün işlerini denetleme yetkisine sahiptir.

Divan-ı Tuğra:

  • Başkanı: Tuğrai  veya Münşi ( Osmanlı’da Nişancı)
  • Yazışmalara bakar.

Divan-ı Beridi:

  • Posta işlerine bakar.

Divan-ı Mezalim:

  • Ağır siyasi suç davalarına bakar.
  • Davayı önce hacip dinler, eğer önemliyse daha sonra Sultan dinler.

Divan-ı Pervane:

  • Ülke topraklarının kayıtlarını tutarlar.
  • Başkanı: Pervanecidir.

Niyabeti Saltanat:

  • Hükümdar Başkentte olmadığı zamanlarda devlet işleri ile ilgilenen divandır. Başkanı Naip’tir.
  • Hükümdardan sonraki en yetkili kişi vezir’dir.

Gaznelilerde ise;

  •   Divan-ı Vezaret:  Mali ve genel yönetim işleri ile ilgilenir.
  •   Divan-ı Risalet:   Hükümdarın iç ve dış resmi yazışmalarını yapar.
  •   Divan-ı Vekalet:  Hükümdar ve ailesine ait mali işlerle ilgilenir.

 Karahanlılarda  ise;

  • Divan-ı Ali:  Vezirin başkanlığında devletle ilgili kararların alındığı divandır.

TAŞRA TEŞKİLATI

EYALETLERDEKİ ÖNEMLİ DEVLET GÖREVLİLERİ

Şıhne( Sahibu’s Şurta):  Eyalet ve vilayetlerin başındaki askeri yöneticidir.

Melik:  Eyaletlerdeki Hanedan üyesi yöneticilerdir.( hocaları atabeyler dir)

Selçuklularda Amil (Karahanlılar da İmga) :  Vilayetlerin vergisini toplayan kişi.

Muhtesip:  Zabıta.  Belediye ve ticari hayatın düzenlenmesinden sorumludur.

Amid ( Ummal):  Şehir İdaresi’nden sorumlu sivil kişi

Ulak:  Habercilere verilen  isimdir.

Subaşı:  Şehirlerin güvenliğinden sorumlu kişi.

Sahibi Divan:  Gaznelilerde şehirlerin idari işlerinden sorumludur.

Salar/  Sipahsalar :  Gaznelilerde şehrin askeri yöneticisidir.

ATABEYLİK

İslam dünyasına Selçuklularla birlikte girmiştir.

Melikleri yetiştirmek üzere atanan görevliler. (Atabey)

HUKUK

ŞERİ’İ HUKUK

Kadılar başkanlık yapar.

Temeli İslam kurallarıdır.

Miras, boşanma, evlenme, vakıflar ve ticari meselelere bakar.

Kadıların sorumlusu  Kadı’ül Kudat’tır. (Kadıları atar)

Kadıların verdiği  kararı haksız ( ilk  Hacipe  anlatır, sonra Sultanın  karşısına çıkar) bulanlar  Divanı Mezalime  başvururdu.

ÖRFİ HUKUK

Emir’i Dad başkanlık yapar.

Temelini  töreler başta olmak üzere hükümdar buyrukları ve divanda alınan kararlar oluşturur.

Yönetim, askerlik, maliye, ülke güvenliğini bozanlar ve kanunlara karşı gelenler buralarda yargılanır. Not: Askeri davalara ise kadı leşker( kadıasker) bakar.

ORDU

Karahanlılar

Gulamlar:

  • Saray muhafızları
  • Hassa ordusu( Türklerden oluşur)

Eyalet askerleri:

  • Savaş  zamanında katılırlar.
  • Savaşta ana orduya dahil edilirler.

Türkmenler

Gazneliler

Gulamlar:

  • Gulam’ı Saray

Hassa ordusu( Türk+ farklı milletler)

Eyalet askerleri

Gönüllüler

Ücretli askerler:

  • Karluk – Oğuz
  • Yağma Türkleri

Harzemşahlar

İkta askerleri

Hassa ordusu

Valilerin askerleri

Tolunoğulları/ İhşidiler:

Ordu’nun  ana unsurlarını Kıpçak Türkleri oluşturmuştur.

Büyük Selçuklular:

Merkez ordusu

Gulam-ıSaray :

  • Sultan’a yakın olan eğitilmiş askerler.
  • Her an  savaşa hazırlar.
  • Yılda 4 kez maaş alırlar.

Hassa ordusu :

  • Türk boylarından oluşan ordudur.
  • Sultana bağlı Ordu’nun Savaşçı kısmıdır.
  • Bunlara hizmetleri karşılığında ikta adı verilen araziler tahsis edilir.

Eyalet ordusu

Şehzade/  Melik  askerleri:  Melik ve valilere bağlıdırlar.

Sipahiyan : ( ikta/ atlı askerler)  ikta verilen kişiler yetiştirir.

Türkmenler:

  • Uçlarda sınır güvenliği sağlarlar.
  • Hem yerleşik hayata  hem de üretime katkıda bulunurlar.

Bağlı devletler/ Beylik askerleri :  Savaş zamanında ordu gönderirler.

Büyük Selçuklu Devletinde teknik sınıflar

  • Mancınakçı:  Kale surlarını yıkar.
  • Neftçiler:  Kızgın yağ döker.
  • Lağımcılar:  Tünel  kazarlar.

SOSYAL HAYAT

Türk-İslam devletlerinde toplumsal alanda sınıf ayrımı söz konusu değildir.

Vakıflar aracılığıyla sosyal yardımlaşma müesseseleri ve sosyal faaliyetler tertip edilirdi.

Sosyal hayatta etkin olan merkezler;

  • İmarethane: Aşhane
  • Debbahhane: Misafirhane
  • Kapan : Tek bir cins malın satıldığı yer.
  • Bedesten: Kapalı çarşı
  • Sebil: Çeşme
  • Tutmaç: 6. yy türklerin milli yemeğidir. (ramazanın ilk günü özellikle)
  • Kümbet: Anıt mezar (siyasiler/eşleri)
  • Türbe: Dini şahsiyetlerin mezarıdır.
  • Külliye : Toplu yapılardır.(caminin yanına yapılır)
  • Arasta: Çarşı
  • Bargah: Saray
  • Tekke: Din öğretilen kurumlar.
  • Zaviye: Tekkenin küçüğü

Hastaneler:

  • Darülafiye
  • Darüşsıhha
  • Maristan:  Tolunoğulları
  • Bimaristan/Bimarhane: Karahanlılarda -akıl hastanesi

TOPRAK TÖNETİMİ

Has Arazi

  • Hükümdar ve ailesine aittir.
  • Gelir hükümdarın özel hazinesine gider.

İkta Arazi

  • Meliklere, emirlere ve komutanlara maaşlarına karşılık olarak tahsis edilen topraklardır.
  • Vergiler ikta sahiplerince toplanır.
  • Vergiler maaşların karşılığını aşınca maktu vergi olarak devlete verilir.
  • Gelirlerin bir bölümü ile asker yetiştirilirdi.
  • Bu toprakların hibe edilmesine, satışına veya vakıf arazisi olmasına izin verilmezdi.
  • İkta sisteminin devlete sağladığı faydalar;
    1. Üretimde süreklilik ve verim
    2. Savaşa hazır asker yetiştirilmiştir.
    3. Taşra da devlet otoritesi sağlanmıştır.
    4. Hazineye yük olmadan güçlü bir ordu yetiştirilmiştir.

Mülk Arazi

  • Mülkiyeti kişilere aittir.

Vakıf Arazi

  • Gelirleri hayır kurumlarına ve bilimsel kuruluşlara ayrılan topraklardır.

Haraci arazi

  • Selçuklu sınırları içinde yaşayan gayrimüslimlere ait topraklardır.

Öşri Arazi

  • Müslümanlara ait topraklardır.

EĞİTİM

Medreselerde islami Bilimlerin yanında tıp,astronomi,matematik,kimya,tarih ve coğrafya gibi derslerde okutulmuştur.

Eğitime Dair Kavramlar

  • Öğrenci: Danişment
  • Öğretmen: Müderris
  • Diploma: İcazetname
  • Fıkıh veya İslam ilimlerinde yetişen en ünlü öğretmen: Molla
  • Eser: Telif
  • Yazar: Müellif
  • Ciltleyen:Mücellid
  • Çoğaltan:Müstensih
  • Mühür Sanatı ile uğraşan: Hakkah

Akli (pozitif) dersler:

  • Cebr: Matematik
  • Riyaziye: Matematik
  • Hesap: Matematik
  • Hendese: Geometri
  • Müsellesat: Trigonemetri
  • Simya: Kimya
  • Tabiiyet: Çevre
  • Coğrafya
  • Mantık Dersleri
  • Nücum: Yıldızlar/ Astroloji
  • Heyet : Astronomi

Nakli (Dini) Bilimler:

  • Megazi: Savaş
  • Hadis (Hz. Muhammed’in Sözler)
  • Sünnet(Hz. Muhammed’in Davranışları)
  • Siyer (Hz. Muhammed’inHayatı)
  • Fıkıh(İslam Hukuku)
  • Kelam(İslam Felsefesi)
  • Kıraat
  • İcma
  • Kıyas
  • Tefsir
  • Tecvid

Danişmentliler: Yağıbasan Medresesi (Anadolu da kurulan ilk Medresedir)

Karahanlılar: Semerkant Medresesi ( İlk Türk-İslam Medresesi)

Büyük Selçuklu Devleti: İlki Nişabur Medresesi olmak üzere 7 tane medrese kuruldu.

Nizamiye Medreselerinin Açılma Nedenleri:

  • Bilim insanı yetiştirmek.
  • Devlet memuru yetiştirmek.
  • Zararlı fikir akımlarına karşı fikir üretebilmek.( batıniliğe karşı)

MİMARİ ve SANAT

Mimari

Karahanlılar:

  • Ribat-ı Melik Kervansarayı
  • Ayşe Bibi Türbesi
  • Arap Ata Türbesi
  • Dehistan Kervansarayı
  • Kalyan Camisi
  • Talhatan Baba Camisi
  • Degaron Camisi
  • Tamgaç Buğra Han Medresesi
  • Balacı hatun Türbesi

Gazneliler:

  • Arus’ül Felek Camisi
  • Aslan Cazip Türbesi
  • Leşkeri Bazar Camisi ve Sarayı
  • Ribat-ı Mahi
  • Mahmut Bendi

Büyük Selçuklular:

  • İsfahan Mescit-i Cuması
  • Sultan Sencer Türbesi
  • Kazvin Mescit-i Cuması
  • Nişabur, Rey ve Nizamiye Medreseleri
  • İsfahan Melikşah camisi
  • Kümbet-i Ali
  • Cihil Duhteran Kümbetli
  • Sultan Kale

Sanat

Hat:

  • Arapçayı güzel yazma sanatı.
  • Bu sanatla ilgilenenlere ‘Hattat’ denir.
  • Bilinen ilk büyük Türk hattatı Amasyalı Yakup’tur.

Minyatür:

  • Perspektife dikkat edilmez.
  • Kişiler statülerine bağlı büyük ya da küçük çizilir.
  • Tasvir sanatıdır.
  • Uğraşana ‘Musavver’ veya ‘Nakkaş’ denir.
  • Cezeri yapmış olduğu mekanik tasarımları ‘otomat’ adlı kitabında toplamıştır.

Tezhip

  • Altınlamak, yıldızlamak anlamına gelir.
  • Kitap süslerinde kullanılır.

DİL – EDEBİYAT

Türk-İslam Devletlerinde genellikle edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapça, halkın kullandığı dil ise Türkçe olmuştur.

KARAHANLILAR

  • Karahanlılar her alanda Türkçe’yi kullanmışlardır.

    1. Kutadgu Bilig (Mutluluk veren bilgi)

      • Yazarı bilinen ilk Türk-İslam eseridir.
      • Yazarı Yusuf Has Hacip’tir. Eser 462 yılında tamamlanmıştır.
      • Siyasetname özelliği taşır.
      • Karahanlı hükümdarı Uluğ Kara Buğra Han’a sunulmuştur.
      • Uygur ve Arap harfleriyle yazılmış 3 ayrı nüshası bulunmaktadır.
    2. Divanü Lügati’t Türk

      • Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. Eser 1074’te tamamlanmıştır.
      • Abbasi halifesi Muktedi Biemrillah’a sunulmuştur.
      • Arap’lara Türkçe’yi öğretmek ve Türkçe’nin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır.
      • İlk Türkçe ansiklopedik sözlüktür.
      • Dönemin tıp çalışmaları ve tedavi yöntemlerine de yer verilmiştir.
      • Türk dünyasına ait bir harita da bulunmaktadır.
      • Bilinen tek yazma nüshası Fatih Millet Kütüphanesindedir.
    3. Divan-ı Hikmet

      • Yazarı Hoca Ahmet Yesevi’dir.
      • Dini ve tasavvufi manzumeler yer alır.
      • İslam dinine yeni girmiş veya bu dini henüz kabul etmemiş Türklere İslamiyet hakkında bilgi vermeyi amaçlar.
      • Eserin bazı nüshaları İstanbul üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesindedir. İngiltere ve Rusya’da da yazma nüshaları bulunmaktadır.
    4. Atabetü’l Hakayık

      • Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır.
      • Uygur alfabesi ile yazılmış bir ahlak kitabıdır.
      • Didaktik özellik taşır.
      • Eser Karahanlı beylerinden Muhammed Dad Sipahsalar’a sunulmuştur.
      • Türk gelenekleri, konuşma adabı ve doğruluk hususu yazılmıştır.

GAZNELİLER

  • Bilim dili olarak Arapça, edebiyat dili olarak da Farsça kullanılmıştır. Ordu ve sarayda ise Türkçe kullanılmıştır.
  • Şehname : Firdevsi’nin Sultan Mahmut’a sunduğu eserdir.
  • Tarih-i Yemin: Utbi’nin Sultan Mahmut’a sunduğu eserdir.
  • Pendname: Gazneli Hükümdarı Sebütekin çocuklarına ve komutanlarına öğüt şeklinde bıraktığı eserdir.

BÜYÜK SELÇUKLU DÖNEMİ

  • Devletin resmi dili Farsça iken halk arasında ve orduda Türkçe kullanılmıştır.
  • Ömer Hayyam’ın ‘Rubaileri’, Enveri’nin ‘Kasideleri’ dönemin en önemli eserlerdendir.
  • B.S.D Nizamülmülk’ün devletin aksayan yönlerini konu alan ‘Siyasetname’ adlı eseri Selçukluların anayasası niteliğindedir.

DİĞER ÖNEMLİ ESERLER VE BİLİM ADAMLARI

FARABİ

  • Batıda  Al-Phorobius  adı ile bilinmektedir.
  • Muallim Sani( 2. öğretmen ismi ile tanınmıştır) ile tanınmıştır.
  • Birleşmiş Milletler fikrini ilk ortaya atan kişidir.
  • Türk İslam dünyasında pozitif bilimleri başlattı.
  • Eserleri:

    • El medinetü’l fazıla( Devlet nasıl yönetilir)
    • İhsanu’l  U-lum
    • Kitab Ül Musiki ( Müzik üzerine yazılmış ilk eser)

İBNİ SİNA( Tıbbın Hükümdarı)

  • Avrupa’da avi cenna( Bilgin  doktor)  olarak bilinir
  • Küçük kan dolaşımını bulmuştur.
  • Mikrobun varlığına ilk teşhisi koymuştur. ( insanın içinde bir kurt vardır o kurt insanı hasta eder, bunu  günümüzde görmek imkansız)
  • Eserleri:
    • El kanun fit tıp(  Avrupa’da ders kitabı olarak okutulur)
    • Kitabü’ş  şifa

El BİRUNİ

  • Gazneli Mahmut  döneminde yaşamıştır.  (Gazneli Mahmut Onun için benim en değerli hazinem demiştir.)
  • Enlem ve boylamı bulmuştur.
  • Yer Çekimi Kanunu Newton’dan  önce söylemiştir.
  • Eserleri:
    • Asarü’l  Bakiye (Asyalı milletler hakkında bilgi vermiştir)

HAREZMİ

  • Matematik, astronomi ve coğrafi bilginidir.
  • 1 sayısının yanına sıfır yazmayı bulmuştur.
  • Eserleri:
    • Kitabül  Cebr Ve’l  Mukabele

GAZALİ

  • Büyük Selçuklu Devleti döneminde yaşamış bağdat’taki Nizamiye medreselerinde öğretmenlik yapmıştır.
  • Eserleri:
    • İhyau Ulumi’d-din
    • El-Munkizu- Mine’d Dela
    • Mekasidu’l Felasife

El CEZERİ

  • Sibermetiğin  ilk adımlarını atmıştır.
  • Otomat adlı eseri ile ünlüdür.

FEZARİ

  • Dünya tarihinde astronomi ile uğraşan ilk islam bilginidir.
  • ‘Usturlab’ adı verilen bir aletle güneş ve ay tutulmaları hesaplamıştır

İBN-İ RÜŞD

  • Her zaman aklı ön planda tutar.
  • Endülüs Emevi döneminde yaşayan İbni Rüşd Avrupalılara Aristoyu tanıtır.
  • Eserleri:
    • Tehafütü’t  Tehafüt
    • Makela fi’l Mizac

ZEMAHŞERİ

  • Harzemşahlar döneminde yaşamıştır.
  • Eserleri:
    • Keşşaf
    • Mukaddimetü ‘l Edeb

ZEKERİYYA ER-RAZİ

  • Çiçek ve kızamık hastalığının farkını buldu.
  • El Havi ansiklopedisini yazdı.(Bu kitap   17. yüzyıla kadar ders kitabı olarak okutuldu)

CABİR BİN HAYYAN

  • Modern kimyanın kurucusudur.
  • Yapay altın elde etmiştir.
  • Asitlerle uğraşmıştır.
  • Atomun parçalandığını ilk öne süren kişidir.

ULUĞ BEY

  • Timur’un torunu olan Uluğ Bey aynı zamanda astronomi bilginidir.
  • Devrin bilginlerinden Ali Kuşçu, Uluğ Beyin öğrencisidir.
  • Eserleri:
    • Yıldızların Fihrist Cetvelleri

ALİ ŞİR NEVAİ

  • Çağatay Türkçesinin en büyük şairi olarak bilinir.
  • Türkçenin Farsçadan daha zengin olduğunu göstermek amacıyla ‘Muhakemetü-l Lügateyn’ isimli eserini yazmıştır.

İBN-İ HEYSEM

  • Optik biliminin öncülerindendir.
  • Kitabu’l Menazir adlı eseri ünlüdür.

KPSS Tarih notları için tıklayınız…