Halit Ziya UŞAKLIGİL

Hayatı

Romancı, siyaset ve dev­let adamı (D. 1866, İstanbul – Ö. 27 Mart 1945, İstanbul). Uşak’ta Helvacızadeler lakabıyla tanınan ailesi İzmir ve İstanbul’da halı ticaretiyle meşgul olmuş, sonradan Uşşakizade adını alarak İzmir’e yerleşmişti. İstanbul Mercan’daki bir mahalle mektebinde başladığı öğrenimini Fatih Askeri Rüştiye­sinde (ortaokul, 1873-78) sürdürdü.

Babasının işlerinin bozulması üzerine ailesiyle birlikte İzmir’e gitti. İzmir Rüştiyesi öğrencisiyken Auguste de Jaba adlı bir avukattan Fransızca dersler aldı. Daha son­ra Avusturyalı Katolik rahiplerinin yönettiği Mechitariste Misyoner Okulunda okudu. Son sınıfta iken okulu bırakıp babasının yanında çalışmaya başladı (1883). İzmir Rüştiyesinde ve Osmanlı Bankasında çalışırken İzmir İdadisinde (lise) Fransızca ve edebiyat öğretmenliği yaptı.

Osmanlı Bankasında müdüriyet başkatibi oldu. Son­ra İstanbul’da Reji (Tekel) Tütün idaresine başkâtip olarak (1891) atandı. Meşrutiyetten (1908) sonra Reji idaresinde komiserli­ğe yükseldi. İstanbul Darülfünun (Üniversite)’unda Batı Edebiyatı okuttu. Bir yıl sonra (1909) İttihad ve Terakki Partisinin önerisiyle Sultan Reşat’ın (V. Mehmet) mabeyn başkâtipliğine getirildi (1909- 12). Ayan Meclisine (Senato) üye seçilmesi üzerine bu görevinden ayrıldı. Bu arada Darülfünûn’da ders vermeye devam etti. Hükümet tarafından Fransa, Almanya, ve Romanya’ya görevli olarak gönderildi. Mütareke yıllarında yeniden döndüğü Reji İdaresinin meclis başkanlığını yaptı. Cumhuriyetten sonra Yeşilköy’deki köşküne çekilerek edebiyat çalışmalarıyla meşgul oldu. Öldüğünde Bakırköy Kartaltepe Mezarlığında toprağa verildi.

Sanat Hayatı ve Edebi Kişiliği

Halit Ziya Uşaklıgil, Louis Figuier’nin Tabeeaux de la Nature adlı on ciltlik eserinden kısalttığı fenni makaleleri İstanbul’daki Hazine-i Evrak dergisinde yayımladı. Aşkımın Mezarı adlı düz yazısı Tercüman-ı Hakikat’te çıktı. Arka­daşları ile birlikte Nevruz (Mart 1884) adlı bir dergi çıkarmaya başladı. George Ohnet’nin “Demirhane Müdürü” adlı romanını çevirerek bu dergide tefrika etti. Türkçede Fransız edebiyatına dair ilk kitap olan Garptan Şarka Seyyale-i Edebiye: Fransız Tarih ve Numune-i Edebiyatı adlı eserini yazdı.

1885’te Hizmet ve Ahenk gazetelerini çıkardı. Hizmette sürekli olarak yayımladığı hikaye ve tiyatro ile ilgili makalelerini, “Hikaye ve Temaşa” adları altında topladı. 1889’da gittiği Paris’e yönelik izlenimlerini İstanbul’da Filip Efendi’nin çıkardığı Vakit gazetesinde ve Hizmette yayımladı. Yeni edebiyatçılarla birlikte Servet-i Fünun topluluğuna katıldı. “Mai ve Siyah” (Mayıs 1896-Mart 1897) ile “Aşk-ı Memnu” (1898-1900) romanları Servet-i Fünun dergisinde tefrika edildi.

1901’de Kırık Hayatlar romanı tefrika edilirken dergi kapatılınca romanın yayımlanması yarım kaldı. Halit Ziya, 1908’e ka­dar yazmaya ara verdi. Bu tarihten itibaren Sabah ve Tanin gazetelerinde, Resimli Kitap, Mehasin, Musavver Muhit ve Servet-i Fünun dergilerinde yazdı. Son romanı olan Nesl-i Ahir, Sabah gazetesinde tefrika edildi. Halit Ziya’nın yazarlık hayatı, araştırmacılarca üç dönemde incelenir:

  1. Mehmed Halit ve Halit imzalarını kullandığı, 1893’e kadar süren hazırlık dönemi
  2. Servet-i Fünun devresini kapsayan, romanlarında teknik olarak mükemmelliğe ulaştığı olgunluk dönemi
  3. Sanat ve edebiyatla ilgili görüşlerini ve anılarını kaleme aldığı 1900’den sonraki dönemi

Uşaklıgil, Servet-i Fünun edebiyatının ve Cumhuriyet öncesi dönemin en güçlü romancısı kabul edildi. Romanlarında yakından tanıyıp gözlemlediği, içinde yaşadığı dönemin aydınını ve varlıklı çevreleri gerçekçi bir üslup ve psikolojik tahlillere önem vererek anlattı. Hikayelerinde ise halktan kişileri ele aldı. Bazı eserlerini sonradan bizzat kendisi günümüz Türkçesine uyarladı. Ölümünden sonra da roman ve hikayeleri değişik edebiyatçı ve edebiyat araştırmacıları tarafından sadeleştirilerek yeniden basıldı.

O, hikaye yazarlarını üç sınıfa ayırır; Realistler (Hakikiyun), Romantikler (Hayaliyun) ve Masalcılar. Kendisi de realizmden yana olduğunu açıkça ortaya koydu. Ticari romanların yanında Doğu hikayesini, hatta Fransız olmayan Batılı hikayeyi de reddetti. “Doğu hikayesinin hiçbir zaman Batı hikayelerinin Orta Çağdaki halinin ötesine geçemediğine dikkat çekmek yeterlidir. Hint, Çin gibi düşünsel yenileşmedeki ilerlemelerden pay alamayan milletler için geçerli olan garip hayali olaylar ve efsane karıştırılmış tarih derecesini geçememiştir.” der Hikaye adlı eserinde.

Eserleri

Roman

Sefile (Hizmette 17 Kasım 1886-30 Temmuz 1887 tarihleri arasında tefrika edildi. Sansürden dolayı basılmadı, 1886), Nedime (1889), Bir Ölünün Defteri (1889), Ferdi ve Şürekası (1894), Mai ve Siyah (1897), Aşkı Memnu (1900), Nesl-i Ahir (tefrika, 1909), Kırık Hayatlar (1924), Nesl-i Ahir (yarım kalmış tefrika, 1990).

Hikaye

Bir Muhtıranın Son Yaprakları (tek hikâye, 1888), Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası (tek hikâye, 1888), Nakil (4 cilt, 1894-96), Küçük Fıkralar (3 dit, 1896), Bu mu İdi? (tek hikâye, 1894), Heyhat (uzun öykü, 1894), Bir Yazın Tarihi(1900), Solgun Demet(1901), Bir Şiiri Hayal (1914), Sepet’te Bulunmuş (1920), Bir Hikâye-i Sevda (1922), Hep­sinden Acı (1934), Onu Beklerken (1935), Aşka Dair (1935), İhtiyar Dost (1937), Kadın Pençesi (1939), İzmir Hikâyeleri (1950).

Anı

Birkaç Yaprak (1898), Kırk Yıl (5cilt, 1936), Saray ve Ötesi (1942), Bir Acı Hikaye (1942).

Oyun

Kâbus (1915, Devlet Ti­yatrosunda oynandı, 1959), Füruzan (A. Dumas Fills’ten adapte, 1918), Fave (Eduard Pailleron’dan adapte, 1919).

Mensur Şiir

Mensur Şiir­ler (1889-1893), Mezardan Sesler (1889-1909; yay. haz., Ferhat As­lan, 2002).

Edebiyat Tarihi

Garptan Şarka Seyyale-i Edebiye, Fransız Edebiyatının Numune ve Tarihi (Bi­rinci cilt, 1885), Fransız Edebiyatının Numune ve Tarihi (antoloji, 1885), Hikâye (1889; haz. Nur Gürani Arslan, 1998), Alman Tarihi Edebiyatı (1912), İspanya Tarihi Edebiyatı (1912), Sanata Dair (3 dit, 1938-55),

Diğer Eserleri

Hikâyeye Temaşa (1889), Kenarda Kalmış (1924), Valide Mektuptan (çeviri yazı, Selmin Kur., 1999).

Kaynakça

IŞIK, İhsan. “Halit Ziya UŞAKLIGİL”. Türkiye Ünlüleri. C. 4: S. 445. Ankara: Elvan Yayınları, 2013.