Halil İnalcık

Tarihçi. (D. 26 Mayıs 1916 – Ö. 26 Mayıs 1916) Tarih alanında bıraktığı mirasla “Tarihçilerin Kutbu” adıyla bilinir.

26 Mayıs 1916’da İstanbul’da doğdu. Kırım göçmen­lerinden olan tüccar Seyit Osman Nuri Bey’in oğludur, ilköğrenimini Ankara Gazi İlkokulu’nda tamam­ladı. Sivas Ortaokulu’nda yatılı olarak bir süre öğrenim gördükten sonra, 1932’de Balıkesir Öğret­men Okulu’na girdi ve 1935 yı­lında buradan mezun oldu. 1940 yılında ise Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü’nü bitirdi. Aynı yıl asistan olarak bu fakültenin öğretim kadro­sunda yer alarak, Yakınçağ Tarihi Bölümü’nde çalışmaya başladı. “Tanzimat ve Bulgar Meselesi” konulu teziyle doktora çalışma­sını tamamladı.

1943’te doçent, 1952’de profesör oldu ve Osmanlı müesseseleri tarihi dersini okuttu. Bir buçuk yıl İngiltere’de British Museum ve Londra Üniversitesi Doğu Dilleri Okulu’nda araştırma­lar yaptı. 1949-50 yılları arasında Prof. Paul Wittek’in derslerine devam etti. 1957 yılından itibaren AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi’ndeki idari teşkilat derslerinin yanı sıra, ABD’nin çeşitli üniversitelerinde konuk profesör olarak dersler ver­di. 1953-54 yıllarında Columbia Üniversitesi, 1967-68 yıllarında Princeton Üniversitesi ve 1968’de Pennsylvania Üniversitesinde Os­manlı tarihi dersi okuttu.

Halil İnalcık, 1936’da Cumhu­riyetin ilk üniversitesinin nüvesini oluşturacak olan Dil ve Tarih Coğ­rafya Fakültesinin kurulmasından sonra, beş yüz başvurudan seçi­len kırk öğrenci arasında sınavı birincilikle kazanmıştı. Fakülteye ilk girdiğinde Sinoloji (Çin dili ve edebiyatını konu alan filoloji)’ye yönelmeyi düşünmüş, ancak el değmemiş Osmanlı Arşivleri’ndeki belgeler, uygarlık tarihi ve kurumlar tarihi daha fazla İlgisini çekmiştir. 1940 yılında fakülteyi bitirdikten sonra asistan olarak bitirdiği fa­kültenin öğretim kadrosuna katıl­dı.

İnalcık’ın tarihçiliği üzerinde, üniversitede Ortaçağ tarihi dersle­rini aldığı Fuat Köprülü ile Ömer Lütfi Barkan hocaların ekonomi tarihi üzerindeki çalışmaları etkili olmuştur. 1930’larda Fransız Annales okulu ile toplumsal tarihin ön plana çıkması, Braudel’in Ak­deniz dünyasına ilişkin yorumları İnalcık’ın eserlerinde yankı buldu ve tarihçiliğine yeni boyutlar ka­zandırdı.

Farsça, Arapça gibi kaynak dillerinden başka Fransızca, İngi­lizce, Almanca gibi modern dilleri de bilmesi Osmanlı Arşiv belge­lerinin dışında Batı tarihçiliğini de yakından izlemesini sağlamıştır. Bütün bu birikimleri ve olayları dönemlerinin değer yargılarıyla ele alarak, eleştirel yaklaşımı ve kuvvetli bir mantık süzgecinden geçirmesi onu uluslararası düzle­me taşıyarak Osmanlı tarihçilerinden en önemlisi yapmıştır.

1971-74 yılları arasında Ulus­lararası Güney Doğu Avrupa Araş­tırmaları Kurumunun başkanlığına, 1978’de Royal Asiatic Society’nin şeref üyeliğine seçilen İnalcık, Archivum Ottomanicum’un yayımcısı ve Encyclopedia of İslam, Turcica ile Harvard Ukranian Studies başta olmak üzere çeşitli yayınların ya­yın kurulu üyeliklerini yaptı. 1972 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesinden emekli olunca Chicago Üniversitesi Tarih Bölümü’ne davet edildi. Bu­rada uzun süre tarih profesörlüğü görevini sürdürdü ve 1982’de ikinci kez emekli oldu. 1993 yılından son­ra Bilkent Üniversitesinde öğretim üyesi olarak görev aldı.

İnalcık’ın, kitaplarının yanı sıra yerli ve yabancı birçok yayın organında yüz elliden fazla maka­lesi yer aldı. Cambridge History of İslam (1970)’da Osmanlı tarihi bölümü ile Encyclopedia of İslam ve Encyclopedia Britannica’ya pek çok madde yazdı. Osmanlı tarihini evrensel gelişmelerin içinde açık­lamaya çalışan İnalcık, bu tarihi sürecin hemen her dönemiyle ilgili yazılar yazdı. Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1983’ten iti­baren Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi üyesi, İngiltere Kraliyet Tarih Cemiyeti muhabir üyesiydi. Avrupa ve ABD’de Osmanlı tarihi çalışmalarının tanınmasını, yay­gınlık kazanmasını ve birçok yanlış görüşün düzeltilmesini sağladı; bu çalışmalar Cambridge Intemational Biographical Center’ın hazırladığı ansiklopedide yer aldı. Kendisine; Boğaziçi, Uludağ, Selçuk, Atina, Kudüs İbrani ve Bükreş üniversi­telerinden doktora payeleri verildi. Yerli yabancı daha pek çok kurum ve kuruluştan şeref üyelikleri, ödül­ler ve fahri doktora unvanı aldı.

Dünyaca ünlü tarihçi Prof. Dr. Halil İnalcık, daha önce yerli ve yabancı dergilerde yayımlanmış olan Atatürk, Cumhu­riyet, Atatürk Devrimleri, Modern­leşme ve Türkler, Modem Türkiye gibi konularla ilgili makalelerini son yayını olan “Atatürk ve Demokratik Türkiye” (2007) adlı kitapta topla­dı. İnalcık’ın güncel sorunlara da değindiği bu kitabındaki yazılarda küreselleşme, Türkiye’de siyaset, Kıbrıs sorunu gibi konular ayrıca dikkat çekmektedir.

Eserleri

  • Tanzimat ve Bulgar Meselesi (1943)
  • Fatih Devri Üzerine Tetkikler ve Vesikalar (1954)
  • Kanunname-i Sultanî Ber Muceb-i Örfi Osmanî 2. Mehmed ve 2. Beyazid Devirlerine Ait Yasakname ve Kanunnameler (1956)
  • The Ottoman Empire. The Classical Age 1300-1600
  • Gazavat-ı Sultan Murad b. Mehemmed Han
  • İzladive Varan Savaşları (1443-1444) Üzerinde Anonim Gazâvatnâme (1978)
  • The Ottoman Empire: Conquest Organization
  • and Economy (Londra 1979)
  • Studies in Ottoman Social and Economic History (Londra, 1985) / Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, 1300-1600
  • The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire: Essays on Economy and Society (Bloomington, 1993)
  • From Empire to Republic: Essays on Ottoman and Turkish Social History (1995)
  • Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi (1996)
  • Sources and Stu­dies on the Ottoman Black Sea: The Customs Register of Caffa, 1487-1490 (Cambridge, 1996)
  • Essays in Ottoman History (1998)
  • Osmanlı’da Devlet – Hukuk – Adalet (2000)
  • Şair ve Patron: Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme (2003)
  • Doğu Batı (Makaleler 1, 2005)
  • Atatürk ve Demokratik Türkiye (2007)

Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Bilim Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 2, s. 154-155). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.