Demans Nedir, Belirtileri ve Tedavisi Nelerdir?

Demans Nedir?

Demans, günlük yaşamı etkileyecek şekilde zihinsel yeteneklerin azalmasını ifade eden genel bir terimdir. Demans belirli bir hastalık değildir. Alzheimer hastalığı, vasküler demans (felç kaynaklı), Lewy Vücut hastalığı, kafa travması, fronto-temporal demans, Creutzfeldt-Jakob hastalığı, Parkinson hastalığı ve Huntington hastalığı gibi birçok hastalık demansa neden olabilir. Hafıza kaybı, düşünme, problem çözme, dil becerileri, görsel algı, özyönetim ve odaklanma gibi fonksiyonlarda işlev kaybı ile karakterize edilir. Dünya üzerinde demans hastalık grubundan etkilenmiş 50 milyon insan bulunmakta ve bu sayıya her yıl 10 milyon kişi katılmaktadır. Demans riski yaşlandıkça artar ancak bu hastalık yaşlılığın bir parçası değildir.

Demansın Belirtileri Nelerdir?

Demansın en önemli unsuru hafıza kaybıdır. Genellikle bu kayıp neticesinde aşağıdaki belirtiler meydana gelir. Bazı belirtiler hastanın kendisi tarafından, bazı belirtilerse bakıcı veya doktor tarafından fark edebilir.

Kognitif Belirtiler

  • Bellek: Yakın ve uzak geçmişe ait hatırlama sorunları
  • Dikkat: Dalgalanma, konsantrasyon bozukluğu, çelinebilirlik
  • Dil: Kelime bulma, anlama, okuma, yazma, hesaplama güçlükleri
  • Görsel-mekansal işlevler: Bilindik mekanları kaybetme, görsel algının işlevselliğini yitirmesi
  • Yürütücü işlevler: Problem çözme, yargılama, soyutlama bozuklukları
  • Praksis: Alet kullanma, giyinme, oturma-yürüme güçlükleri
  • Agnosis: Nesneleri tanımada, şekilleri ve mimikleri ayırmada bozukluk

Davranışsal Problemlerde Artış

  • Kişilik değişiklikleri: Apati, disinhibisyon, sosyal uygunsuzluk
  • Duygu durum bozuklukları: Keder, isteksizlik, huzursuzluk, yerinde duramama, sinirlilik, uygunsuz neşe, eşin peşinden ayrılmama
  • Algı bozuklukları: Görsel ve diğer halüsinasyonlar ve bunlara bağlı davranış değişiklikleri
  • Düşünce bozuklukları: Hırsızlık, sadakatsizlik

İşlevsel Semptomlarda Azalma

  • Günlük yaşam aktiviteleri: İş yaşamı, yolculuk, mali işler, alışveriş, sosyal ilişkiler, hobiler, ev aygıtlarını kullanma, yemek pişirme, diğer ev işleri, küçük tamirat gibi rutinlerde işlev bozukluğu
  • Kendine bakım: Yemek yeme, yıkanma, giyinme, makyaj, traş olma, tuvalet mekaniği, sfinkter kontrolünde bozukluk

Motor Becerilerde Azalma

  • Yürüyüş bozukluğu, düşmeler, donup kalma, dengesizlik, hareket yavaşlığı, kaslarda güçsüzlük, erime, seyirme gibi semptomlar

Otonom Bozuklukları

  • İnkontinans, empotans, ortostatizm, konstipasyon, terleme ile sonuçlanan semptomlar.

Uyku Bozuklukları

  • REM-davranış bozukluğu, aşırı gündüz uykusu, uyku apne sendromu

Demansın Aşamaları

Hafif bilişsel bozulma: Genel unutkanlık olarak tanımlanır. Yaş ilerledikçe meydana gelen bilişsel problemlerdir. Halk arasında yaşlılık belirtileri olarak adlandırılır.

Hafif Demans: Hafif demanslı insanlar, günlük yaşamı olumsuz etkileyen unutkanlıklar yaşar. Yakın bellek kaybı olmasına rağmen uzak bellek görece korunur. Kafa karışıklığı, kişilik değişiklikleri, kaybolma, planlama ve uygulamada güçlük yaşanmaktadır.

Orta dereceli demans: Günlük yaşam daha zor hale gelebilir ve bireyin daha fazla yardıma ihtiyacı olabilir. Belirtiler hafif demansa benzer ancak artmıştır. Hastalar, giyinme ve saçlarını taramada yardıma ihtiyaç duyabilir. Sebepsiz yere şüphelenmek veya tedirgin olmak gibi kişilikte önemli değişiklikler gösterebilirler. Seyrek görülen yüzler unutulur, yer oryantasyonu bozulmaya başlar. Uykuda düzensizlik artar.

İleri Dereceli Demans: Bu aşamada, semptomlar oldukça kötüleşir. Birey tam zamanlı bakıma ihtiyaç duyar. Mesane kontrolü kaybolabilir. İletişim kurmada, dil ve konuşmada zorluk meydana gelir. Hafıza kaybı ileri safhaya taşınır. Kişi en yakınlarını dahi tanıyamaz hale gelir. İleri dereceli demans’ta bilişsel işlevlerin çoğu kaybolur.

Demans Tipleri

Alzheimer hastalığı

  • Alzheimer demans vakalarının %60 – 80’nini oluşturur ve en sık görülen bunama tipidir.
  • Beynin sinir hücrelerinde meydana gelen değişikliklerden kaynaklanmaktadır.
  • Alzheimer’ın nedeni ve tedavi imkanı bulunamıyor ancak hastalığı yavaşlatmaya yönelik müdahaleler yapılabiliyor.
  • Belirtileri; hafıza kaybı,  Karar verme, yargılama, anlamlandırma ve konumlamada karışıklık, Görsel imajda bozulmalar, erken dönem bilgilerin unutulması vb.

Vasküler Demans

  • Vasküler demans, çok enfarktüslü demans olarak da bilinir.
  • Alzheimer hastalığının ardından demans vakalarının %20 sini oluşturan ikinci en sık görülen demans tipidir.
  • Vasküler demans genellikle hipertansiyon, sinsice oluşan küçük enfarktüsler veya çoklu inmeler sonucu meydana gelebiliyor.
  • Oluşan hasar beyinde kan dolaşımını engeller. Bunun sonucunda beyin dokuları hasar görür ve ölür.
  • Belirtiler aniden ortaya çıkabilir ve hasarın meydana geldiği yere göre değişebilir.
  • Tedavisi mümkün değil ancak ilerleme hızı yavaşlatılabilir.

Parkinson hastalığı

  • Vücudun düzgün ve koordine kas hareketleri, beyinde “dopamin” adı verilen bir madde ile mümkün olmaktadır. Dopamin, beynin “substantia nigra” olarak adlandırılan bir kısmında üretilir. Parkinson’da, “substantia nigra” hücreleri ölmeye başlar. Bunjun sonucunda dopamin seviyeleri azalır. Bu seviyeler % 60 ile 80 oranında düştüklerinde, Parkinson’un belirtileri ortaya çıkmaya başlar.
  • Parkinson’u nedeni bilinmiyor.
  • Erkeklerin bu hastalığa yakalanma şansı kadınlara oranla fazladır. Parkinson’un genetik yatkınlığı olmakla birlikte çevresel faktörlerde (kafa travması, bazı kimyassalr..) hastalığı tetikleyebiliyor.
  • Kronik ve ilerleyen bir hastalık olan Parkinson’un tedavisi yok.
  • Hastalığın en yaygın 4 belirtisi; titreme, kaslarda sertlik, hareketlerde yavaşlama ve denge.

Alzheimer, vasküler demans ve parkinson en yaygın demans türleridir. Bunun dışında; Lewy cisimcikli demans, frontotemporal demans, Creutzfeldt-Jakob hastalığı, Wernicke-Korsakoff sendromu, frontotemporal demans, normal basınçlı hidrosefali, posterior kortikal atrofi ve Huntington Hastalığı gibi türlerde mevcuttur.

Demansın Tedavisi

İlaç tedavisi

Demans türlerinin çoğu tedavi edilemez, ancak belirtileri kontrol altına alınabilir. İlaç tedavisiyse çoğu zaman semptomları stabil hale getirmek için kullanılır.

Kolinesteraz inhibitörleri: Donepezil (Aricept), rivastigmin (Exelon) ve galantamin (Razadyne) dahil olmak üzere; bu ilaçlar kognitif belirtileri stabilize edebilir. Ancak semptomları tedavi edemez. Öncelikle alzheimer hastalığını tedavi etmek için kullanılsa da, bu ilaçlar vasküler demans, Parkinson hastalığı ve Lewy vücut demansı gibi diğer demanslarda da uygulanmaya başlandı. Yan etkileri mide bulantısı, kusma ve ishal olabilir. Diğer olası yan etkiler arasında yavaş kalp atışı, bayılma ve uyku bozuklukları yer alır.

Memantin: Memantin (Namenda), öğrenme ve hafıza gibi beyin fonksiyonlarını düzenleyen glutamatın etkinliğini düzenlemeye çalışır. Bazı durumlarda memantin bir kolinesteraz inhibitörü ile birlikte verilebilir. Memantinlerin yan etkisi baş dönmesidir.

Diğer ilaçlar

Antidepresanlar, Lorazepam (Ativan), oxazepam (Serax), Aripiprazol (Abilify), haloperidol (Haldol), olanzapin (Zyprexa) ve risperidon (Risperdal) gibi antipsikotik ilaçlar; uyku bozuklukları, depresyon, saldırganlık, ajitasyon, sanrılar veya halüsinasyonlar gibi duygu ve davranışları kontrol etmeye yardımcı olabilir.

Terapi

Bilişsel stimülasyon tedavisi: Bilişsel stimülasyon terapisinde amaç grup etkinliklerine katılarak zihinsel egzersizler yapmaktır. Bu egzersizlerle bellekte problem çözme ve dil yeteneklerinde gelişme beklenir. BST’nin hafif ile orta dereceli demans hastalarına fayda sağladığı düşünülmektedir.

Bilişsel rehabilitasyon: Bu teknik, eğitimli bir terapist ile hastanın yakınlarının işbirliğiyle uygulanır. Bilişsel rehabilitasyonda beynin çalışmayan kısımlarına yardımcı olmak için çalışan kısımları kullanılır. Belli etkinliklerle geçmişe dair hatırlatmalar, stres ve diğer psikolojik etkenleri kontrol altına alma, ev içi kolaylıklar, günlük yaşamı kolaylaştırıcı düzenlemel vb. uygulamalar yapılır. Özellikle demansın erken evrelerinde faydalı sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir.

Kaynak : Dergipark