Cemal SÜREYA

Hayatı

Şair, yazar, çevirmen (D. 1931, Erzincan — Ö. 9 Ocak 1990, İstanbul). Asıl adı Cemalettin Seber’dir. Şiir ve yazılarında Ce­mal Süreya adını kullandı. Kimi yazılarında ayrıca Osman Maz­lum, Adil Fırat, Ali Fakir, Ali Hakir, Ahmet Gürsu, Hüseyin Karayazı, Birsen Sağanak, Dr. Suat Hüseyin, Haşan Basri, Genco Gümrah, Suna Gün adlarını kullandığı da oldu. Nakliyecilikle geçinen Erzin­canlı bir babanın dört çocuğunun en büyüğüdür.

Ailesi, Yasak Bölgeler Ka­nunu uyarınca 1938 yılında yirmi yıl Bilecik’te zorunlu iskana tabi tutuldu. Ancak bu süre, sonradan çıkarılan aflarla kısaltılmıştı. Aile, Erzincan’daki malvarlığını satıp jandarma kontrolünde yapılan bir tren yolculuğu sonunda Bilecik’e vardı.

Cemal Süreya 1938 yılında, yani sürgünün altıncı ayında anne­sini kaybettiğinde yedi yaşındaydı. 1939 yılında ilkokula başladı. Ba­bası oğlunun İstanbul’da okuma­sını istediği için İstanbul’daki ha­lasının yanına gönderildi, burada Beyoğlu 37. İlkokuluna başladı. Bir yıl sonra da oğlunun başına bir şey gelmemesi için babaannesini ve iki kız kardeşini İstanbul’a gönderdi. Bir yıl sonra da kendisi İstanbul’a gidip bir işte çalışmaya başladı. Fakat bir akşam eve gelen polis­ler aileyi tekrar Bilecik’e gönderdi.

1942 yılında ailesiyle birlikte Bilecik’e dönen Cemal Süreya, 1941-42 ders yılının ikinci döne­minde Bilecik Birinci İlkokulunun üçüncü sınıfına kaydedildi. Baba­sı bir süre sonra Esma adında bir hanımla ikinci evliliğini yaptı. Esma Hanım, Cemal’in ve kardeşlerinin hayatında silinmeyecek izler bırak­mıştı. Cemal Süreya, 1944 yılında ortaokula başladı. Ortaokul birinci sınıfta, üvey annesinin zulmünden kurtulabilmek için babasından ha­bersiz parasız yatılı sınavlarına gir­di, sınavı kazanıp aynı okulun para­sız yatılı bölümüne geçti. 1947-48 ders yılında yine parasız yatılı ola­rak Haydarpaşa Lisesine kaydoldu. Liseye başladığı yıl ailesi Bilecik’ten Bursa’nın İnegöl ilçesine göçtü. Ce­mal Süreya 1950 yılında Haydarpa­şa Lisesinden mezun oldu.

Bu dönemde, ikinci eşi Esma Hanım’dan ayrılan babası, üçün­cü evliliğini Refika Hanımla yaptı. Refika Hanım, Esma’nın aksine iyi kalpli bir insandı. Cemal Süreya ve kardeşlerine gerçek bir anne gibi davrandı. Cemal Süreya 1950 yılında burslu olarak Ankara Üni­versitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi­ne girdi, Haziran 1954’te fakülteden mezun oldu. Ortaokul yıllarından tanıdığı Seniha Nemli’yle 7 Kasım 1954’te evlendi. Bu evlilikten Ayça adında bir kızı oldu. Cemal Süreya, 25 Kasım 1954’te Eskişehir Vergi Dairesinde çalışmaya başladı. 8 Ağustos 1955’te girdiği Maliye Ba­kanlığı müfettişlik sınavını kazana­rak maliye müfettiş muavini olarak İstanbul’a atandı. 1957 yılında, ge­çirdiği bir trafik kazasında babası hayatını kaybetti. 7 Ekim 1958’de girdiği yeterlilik sınavını kazanarak maliye müfettişliğine atandı. Tem­muz 1959’da askere gitti. 31 Aralık 1959’da asteğmen, 30 Haziran 1960’ta teğmen oldu, askerlik hiz­metini 31 Aralık 1960’ta tamamladı. Askerliğini yaparken fark derslerini vererek hukuk diploması aldı.

Cemal Süreya, 1 Ağustos 1960’ta, sonradan değişik aralıklarla çıkardığı Papirüs dergisinin ilk sayısı­nı yayımladı. Dört sayfalık tabloid bir dergi olan Papirüs ikinci sayısından sonra kapandı. Sekiz aylık bir ara­dan sonra Mayıs 1961’de Papirüs’ü tekrar çıkardı. Bu sefer üç sayı süren Papirüs, Temmuz 1961’de yeniden kapandı. Süreya, 1961 yılında Mali­ye Bakanlığı tarafından bir yıllığına Paris’e gönderildi. Yurda döndükten sonra İstanbul’a (1964) tayin edildi. Ancak, Sezai Karakoç’la yaptıkla­rı, memuriyetten istifa edip kendini edebiyata adama çerçevesindeki sohbetler sonunda Sezai Karakoç 11 Haziran 1965’te, Cemal Süreya 31 Temmuz 1965’te memuriyetten istifa etti. Sezai Karakoç’la Siyasal Bilgiler Fakültesindeki öğrencilik yıl­larında tanışıp arkadaş olan Cemal Süreya, onunla ilişkisini ölünceye dek koparmadı. Arkadaş sohbetle­rinde adını en çok andığı şair Sezai Karakoç’tu. İstifa ettikten sonra geçi­mini sağlamak için tercüme yapmaya başladı. Bu tarihten sonra tercüme yapmak hayatındaki değişmez işler­den biri oldu.

1 Haziran 1966’da Papirüs dergisini üçüncü defa çıkarma­ya başladı. Derginin adı ilk başta “Ararat” olarak planlandı. Fakat Ermenilerin Ağrı Dağı’nı “Ararat” adıyla geri istediklerini öğrenmesi üzerine, el ilanlarında derginin adı “Ararat” olarak duyurulmuş olma­sına rağmen, dergiyi yine Papirüs adıyla çıkarma kararına vardı. Papirüs bu dönemde, Haziran 1966’dan Mayıs 1970’e kadar aylık bir dergi olarak düzenli bir şekilde çıktı. Bu süre içinde tek aksama Ocak 1970’te çıkması gereken kırk üçüncü sayının Şubat ayına sark­masıdır. Kapanışında dergi 46. – 47. sayısındaydı. İlk iki yıl elli altı sayfa çıkan dergi, yirmi beşinci sayıdan itibaren bir süre seksen sayfa ola­rak çıktı. Daha sonra altmış dört sayfaya indi. 45. sayıdan itibaren elli dört sayfa oldu.

İlk eşinden boşanması yedi yıl süren Cemal Süreya, ikinci evliliğini, Elif Sorgun adıyla şiirler yazan Zühal Tekkanat’la yaptı. Bir ara Zü­hal Tekkanat’tan ayrılan Süreya, Ağustos 1967’de Zühal Hanım’la İstanbul’da ikinci kez evlendi. Bu evlilikten 23 Kasım 1969 tarihinde oğlu Memo Emrah dünyaya geldi.

1971 yılında tekrar Maliye Ba­kanlığındaki memuriyetine döndü, İstanbul Hocapaşa Vergi Dairesi Kontrolörlüğünde göreve başladı. Birkaç ay sonra Maliye Tetkik Ku­rulu üyesi olarak Ankara’ya tayin edildi, 20 Mart 1972’de bu göreve başladı. Kuruldaki görevi Türkiye maliye tarihini yazmaktı. 7 Şubat 1975’te İstanbul Darphane ve Dam­ga Matbaası Müdürlüğüne getiril­di. Bu arada Zühal Tekkanat’tan ayrıldı. İstanbul’da Darphane Mü­dürlüğü görevine başlamadan bir hafta önce Balıkesir’de Güngör Demiray’la üçüncü evliliğini yaptı (Şubat 1975). 1975’in sonlarında Güngör Demiray’dan boşandı. Eylül 1975’te tekrar Maliye Tetkik Kurulu üyeliğine geri döndü. 1975 yılında eski eşlerinden Zühal Tekkanat’la yeniden evlendi. Bu seferki evlilik­leri yaklaşık dört yıl sürdü.

1974 yılından itibaren başya­zılarını yazdığı Oluşum dergisini 1977 yılında bir süre yönetti. Olu­şum, Papirüs’ten sonra başyazı yazdığı tek dergidir. Mart 1977’de kurucularından biri olduğu Türkiye Yazıları dergisinin başına getirildi, iki sayı sonra buradaki sorumluluk­larını devrederek dergiden ayrıldı. Mayıs 1974’ten Temmuz 1978’e kadar Oluşum’da düzenli yazan Cemal Süreya, bu tarihten sonra bu dergide bir defa yer aldı: “Na Var Ne Yok” (Haziran 1987).

1975 yılında Politika gaze­tesinin sanat sayfasında haftada bir yazdığı “Günübirlik” yazılarıyla gazete yazarlığına başladı. 8 Ocak 1978’den itibaren Yeni Ulus gaze­tesinde haftada altı gün köşe yazarlığı yazdı. Mart 1979-80 arası Aydın gazetesinde yazdı. 1978 yılında, ölün­ceye kadar evli kalacağı son eşi Bir­sen Sağnak’la evlendi. Aynı yıl Kültür Bakanlığında, Kültür Bakanlığı Kül­tür Yayınları Danışma Kurulu üyeliği yaptı. Daha sonra başmüfettiş olarak İstanbul’a tayin edildi. İstanbul’daki başmüfettişlik görev yeri Karaköy Maliye Dairesiydi.

1980 yılında Papirüs’ü üç aylık sürelerle tekrar yayımlamak istedi. Bahar sayısı olarak çıkan ilk sayısı 11 Nisan 1980’de yayımlan­dı. Bu sayıdan sonra Papirüs 15 Mart 1981 tarihinde son defa bir sayı daha çıkabildi.

Şubat 1982’de, yirmi beş yıllık çalışmadan sonra yüksek bir bürokrat olarak emekli oldu. Emeklilikten sonra kısa bir süre (altı buçuk ay) Ortadoğu İktisat Bankasında yönetim kurulu üye­liği yaptı ve bazı ansiklopedilerde çalıştı. Bir süre Yurt Ansiklopedi­si bünyesinde çıkan Walt Disney Ansiklopedisinin yönetmenliğini yaptı. Burada çalışırken, yayıne­vi müdürünün, “Cemal Bey, daha düzgün bir Türkçeyle yazamaz mı­sınız?” demesi üzerine işini bıraktı. Bir yıl süreyle Meydan Larousse’un ikinci ek cildinin hazırlanması­na katıldı. Bu işten sonra ANSA Omnis Ansiklopedisi’nde çalıştı. Buradaki işi 1984 yazından 1985 yazına kadar sürdü. Yirmi altı yıllık çalışma hayatında yirmi sekiz kez ev değiştirdi. Elli dokuz yaşında bir beyin kanaması sonucunda öldü. İstanbul’da, Kulaksız mezarlığında toprağa verildi.

Şiire çocuk yaşlarda ilgi duyan Cemal Süreya’nın ilk şiir denemeleri aruz vezniyleydi. Lisedeyken üzerin­de ciddi bir etki uyandıran ilk şiir, Ah­met Muhip Dıranas’ın “Kar” başlıklı şiiridir. Yayımlanan ilk şiiri “Şarkısı Beyaz”, Siyasal Bilgilerin okul dergisi Mülkiye’de çıkmıştı (Mülkiye, s: 11, 8 Ocak 1953). Sonra bu dergide üç şiiri daha yayımlandı: “Di Gel” (Mülkiye, s: 14, 8 Nisan 1953), “Çıkmaz Sinir’’ (Mülkiye, sayı: 15, 8 Mayıs 1953), “Ölmüştük” ( Mülkiye, sayı: 16-17, 15 Haziran 1953). Siyasal Bilgiler Fakültesinde, Sezai Karakoç’la ya­kın arkadaşlık kuran Cemal Süreya; Ece Ayhan, Sezai Karakoç, Turgut Uyar ve Edip Cansever’le birlikte İkinci Yeni şiirinin öncülerinden biri kabul edildi. Yazdığı şiirlerle modern şiirimizin ustalarından biri oldu.

Yazı hayatı boyunca de­neme ve eleştiri yazıları, Cemal Süreya’nın şairliğinin önemli bir parçası oldu. Şiirimize ilişkin en önemli yazılarını Şapkam Dolu Çiçekle’de (Haziran 1976) topla­dı. Anı, günlük, deneme, eleştiri karışımı günlükleri bile şiirimi­zin kavranışı açısından belirli bir önem arz eden Cemal Süreya, şiirimiz ve şairlerimiz hakkında en çok yazan, görüş bildiren şair ve yazarlarımızdan biridir. Cemal Süreya’nın yazı hayatı boyunca şiir ve yazılarını yayımladığı dergi ve gazeteler şunlardır: Mülkiye, Kaynak, Yeditepe, Pazar Postası, Yenilik, Evrim, Şiir Sanatı (Sezai Karakoç’un Diriliş’ten önceki der­gisi), Gökyüzü, Yapraklar, Soyut, Papirüs, Türk Dili, Oluşum, Yu­sufçuk, Türkiye Yazıları, Politika, Yeni Ulus, Aydınlık, Saçak, 2000’e Doğru, Maliye Yazıları, Milliyet Sa­nat, Hürriyet Gösteri, Şiir Atı, Ger­gedan, Argos, Çocukça, Yazko Edebiyat, Somut, Bravo, Hürgün, Cönk, Gözde Kadın, Yeni Yaprak, Beyaz Perde.

1958 yılında ilk kitabı Üvercinka ile Yeditepe Şiir Ödülünü Arif Damar’la paylaştı. İkinci kitabı Göçebe’yle Türk Dil Kurumu 1966 Edebiyat Ödülünü, Sıcak Nal ve Güz Bitiği kitaplarıyla 1988’de Behçet Necatigil Şiir Ödülünü ka­zandı. Bazı düzyazı kitapları ölü­münden sonra yayımlanan Cemal Süreya’nın bütün şiirleri, Sevda Sözleri adıyla basıldı. Cemal Sü­reya Derneği tarafından adına kon­muş bir şiir ödülü bulunmaktadır.

Eserleri

Şiir

  • Üvercinka (1958)
  • Gö­çebe (1965)
  • Beni Öp Sonra Doğur Beni (1973)
  • Sevda Sözleri (1984, yeni basımı: 1990)
  • Güz Bitiği (1988)
  • Sıcak Nal (1988)

Deneme

  • Şapkam Dolu Çi­çekle (1976)
  • Günübirlik (1982, Uzat Saçlarını Frigya adıyla 1992)
  • 99 Yüz (1991)
  • 999. Gün/Üstü Kal­sın (1991)
  • Folklor Şiire Düşman (1992)
  • Aydınlık Yazıları / Paçal (1992)
  • Oluşum’da Cemal Süreya (haz. Fahrünnisa Kadıbeşegil, 1992)
  • Papirüs’ten Başyazılar (1992)

Söyleşi

  • Güvercin Curnata­sı (haz. Nursel Duruel, 1997)

Mektup

  • Onüç Günün Mek­tupları (eşine mektuplar, 1990)

Antoloji

  • Mülkiyeli Şairler (1966)
  • 100 Aşk Şiiri (1967)

Çocuk Kitabı

  • Aritmetik İyi Kuşlar Pekiyi (haz. Necati Güngör, 1993)

Başlıca Çevirileri

  • Gelinlik Kız (Lonesco)
  • Sade’ı Yakmalı mı? (Simone de Beauoir)
  • Günümüzde Sağcı Fikirler (Simone de Beauo­ir)
  • İhtilalin Özü (Mao Zedung)
  • Aşkın Suçları (M. de Sade)
  • Palto (J. Cosmos)
  • Yeşil Papa (Asturias)
  • Gök Cephesi (N. Thin Dre)
  • Küçük Prens (A. De Saint Exupery)
  • 32 Saat Özgürlük (G. Hemadi)
  • Amerika Birleşmemiş Devletleri (V. Pozner)
  • Emperyalizm (Lenin)
  • Vadideki Zambak, Goriot Baba (Balzac)
  • Milli Kurtuluş Cephesi (D. Bravo)
  • Dine Karşı Düşünce (A. Bayet)
  • Bir Aşk Kırgınının Şarkısı (Apollinaire)
  • Gönül ki Yetişmekte (G. Flaubert)
  • Meyhane (Emile Zola)
  • Nekrassov (J. P. Sartre)
  • Büyük Ahlak Öğretileri, Toplum Bilim (Bouthalle)
  • Bir Tanem (F. Morceau)
  • Kırmızı Balon (Lamrisse)
  • Çin Uyanınca (A. Peyrefitte)
  • Mutluluk Getiren Seks, Emeğin ve Emekçilerin Tarihi (P. Birzon)
  • Faşiz­min Analizi, Zevk Alma Hakkı, Seks İncelikleri, Homoseksüellik, Eski Evler Eski Adamlar, Kürtler (Nikitin)
  • Nostradamus (J. C. De Fontbmne)
  • Yürek ki Paramparça (çeviri şiirler, haz. Eray Canberk)

Yapı Kredi Yayınları tarafından basılan kitapları kitapları: Yürek ki Paramparça (çeviri şiirler, 1995), Günler (1996), Güvercin Curnatası (1997), Toplu Yazılar I/Şapkam Dolu Çiçekle ve Şiir Üzerine Yazılar (2000), Sevda Sözleri/Bütün Şiirleri (2000)


Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 4, s. 113-116). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.