Buzcani

Matematik ve astronomi bilgi­ni, trigonometri biliminin kurucusu (D. 10 Haziran 940, Horasan – Ö. 998, Bağdat) Tam adı Ebu el-Vefa Muhammed b. Muhammed b. Yah­ya b. İsmail b. el-Abbas el-Büzcani olup, “Mühendis” ve “Hasib” lakaplarıyla da tanınır. Yaşamı hakkında fazla bilgi yoktur. Herat ile Nişabur arasındaki Buzcan kasabasında (bugünkü Türbet-i Cam) doğdu. Matematik alanında temel bilgile­ri amcası Ebu Amr el-Mugazili ve dayısı Ebu Abdullah Muhammed b. Anbese’den aldı. Daha sonra Bağdat’a giderek devrin tanınmış bilginlerinin yanında öğrenimini tamamladı ve Bağdat’ta ders ver­meye, matematik ve astronomi alanında araştırmalar yapmaya başladı.

Rasatlarının (gözlem) ço­ğunu burada Büveyhi emirlerinden İzzüddevle Bahtiyar b. Muizzüddevle döneminde yaptı. Bu konuda gö­rüşlerinden yararlanmak için Biruni ile mektuplaşıyordu. Bu sırada Biruni’nin Harizm’de, Ebü’l-Vefa’nın Bağdat’ta gözledikleri “birküs” olayı­nın gözlem sonuçlarını karşılaştır­dılar. Ayrıca Biruni kimi eserlerinde onun gözlemlerinden söz etmiştir. Ebü’l-Vefa’nın, çağdaşı olan Ebu Ali el-Hububi ile de mektuplaştığı ve Hububi’nin üçgenlerin alanını bulma konusunda ondan kimi for­müller istediği bilinmektedir.

959 yılından itibaren ölümüne kadar Bağdat’ta bilimle meşgul olan Ebu’l Vefa, matematik ve astrono­mi alanlarında temel eğitim aldı ve özellikle trigonometri üzerin­de çalışmalar yaptı ve bu alanda kitaplar yazdı. Batlamyus’un ile Diophantos’un eserlerini inceleyip açıkladı, astronomi sahasında ise Ay’ın hareketleri üzerine çalıştı.

Matematik ve astronomideki hizmetleriyle bilim tarihinde önemli bir yeri olan Buzcani, yıldızların eğimlerinin kesin ve doğru bir şe­kilde ölçülebilmesi için bir duvar oktantı geliştirdi. Bundan başka trigonometri çizelgelerinde hesap­lamalar yapmak için gelişmiş metotlar üretti ve küresel trigonometri­deki kimi problemlerin çözümü için yeni yöntemler buldu. Astronomik gözlemler için sinüs b (ceyb) ve tanjant b(zıl) değerlerini gösteren çizelgeleri on beşer dakikalık açı aralıklarıyla hesapladı.

Trigonometrinin altı esas oranı arasındaki trigonometrik münasebetleri ilk kez ortaya Buzcani’nin belirlediği bu oranlar, gü­nümüzde aynen kullanılmaktadır. Ayrıca küresel trigonometride si­nüs teoremini açıklamıştır.

Buzcani, Habeş el-Hasib ve el-Mervezi gibi önemli matematik­çileri izleyerek tanjant ve sekant fonksiyonlarını tanımladı. Sekant kaşifi olarak genellikle Kopernik bilinse de, ünlü bilim tarihçilerin­den Monte Candon ve Carra de Vaux’un araştırmaları sonucu bu buluşun Buzcani’ye ait olduğu saptanmıştır.

Trigonometrinin yanında cebir bilimi üzerinde derinlemesine ça­lışmalarda bulunan Buzcani, o zamana dek bilinmeyen dördüncü dereceden denklemlerin çözümü­nü gerçekleştirmiş; eski Yunanlıla­rın ve Hintlilerin çözemediği birçok problemi geometrik yollarla çözme­yi başarmıştır.

Ay üzerindeki bir kratere, ona ithafen, Abul Wafa adı verilmiştir. Ünlü bilim tarihçisi Plorian Cajori, “History of Mathematicd’ adlı eserinde onun hakkında şu ifadeleri kullandı:

“Ebu’l Vefa şüphesiz ki Harezmi’nin matematik ve geo­metrideki buluşlarını önemli ölçü­de geliştirdi. Özellikle de geometri ile cebir arasındaki münasebetler üzerinde durdu. Böylece, bazı cebirsel denklemleri geometri yoluyla çözmeyi başardı ve dife­ransiyel hesap ve analitik geomet­rinin temelini kurdu. Bilindiği gibi, diferansiyel hesap insan zekasının bulduğu önemli ve çok yararlı bir konu olup bilim ve teknolojik çağ­daş gelişmelerin temel kaynağını oluşturmaktadır. Ayrıca Battani’nin trigonometriyle ilgili eserlerini ince­leyerek girift ve anlaşılmayan yön­lerini açıklığa kavuşturdu.”

En önemli eseri kabul edilen Kitab ül Kamil, trigonometri ve ast­ronomi hakkındadır. Eserin birinci bölümünde, yıldızların hareketin­den önce bilinmesi gereken sorun­ları, ikinci bölümünde yıldızların hareketlerinin incelenmesi, üçüncü bölümde ise yıldızların hareketlerine arız olan şeyler anlatılmaktadır.

Eserleri

  • Kitab’ül-Kamil (Trigonometri üzerine)
  • Ez-Ziyc’üs Şamil (Astro­nomi üzerine)
  • Kitabûn fi Amel-il- Mistarati vel-Pergarvel-Gunye
  • Ki­tab ma Yahtacu İleyh-il-Küttab vel Ummal min İlm-il-Hisab
  • Kitabun Fahirün bil Hisab
  • Kitabun fi ilmi Hisab-il-musellesat-il-Küreviyye
  • Kitabun fil-Felek
  • Kitabun fil- Hendese
  • Kitab’ül-Medhal ila Arit­metik
  • Tefsir-üi-Harezmi fil Cebri vel-Mukabele.

Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Bilim Adamları (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 2, s. 86-88). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.