Battani

Tarihte yetişmiş en önemli astronot ve matematikçilerden biridir.

Battani Kimdir?

858 yılında Urfa’nın Harran ilçesinde doğdu. Asıl adı Ebu Abdullah Muhammed bin Cabir bin Sinan er-Rekki es-Sabi el-Battani. Adı, Batı’da Albetanius, Albategnus ya da Albategni olarak da anılır. Aslen Sabii bir ailenin çocuğu olup büyük bir ihtimalle III. yüzyılın ilk yarısında Harran civarındaki Battan’da doğdu. Sadece İbnü’n-Nedim el – Fihrist’inde rastlanan Rakki terimi ise hayatının büyük kısmını geçirdiği ve ünlü rasatlarını yaptığı Fırat’ın sol sahilindeki Rakka kentinden gelmektedir. Doğum tarihi ve çocukluğu hakkında çok sınırlı bilgi vardır. İlk rasatlarını 877 yılında yaptığı bilinmektedir. O tarihte yirmi yaşında olduğu kabul edilirse yaklaşık 858 yılında doğduğu söylenebilir.

Battani’nin babasının, İbnü’n Nedim tarafından sözü edilen ünlü astronomi aletleri ustası Cabir b. Sinan el- Harrani olması mümkündür. Battani’nin künyesi kadar astronomi aletleri icat ve imal etmedeki becerisi bu ihtimali kuvvetlendirmektedir. Hayatının sonraki dönemleri hakkında bilinenlerde çok sınırlıdır.

İbnü’n-Nedim’in el-Fihrist’i ile İbnü’l Kıfti’nin Tarihu’l-hükema adlı eserinde onun geometri, teorik ve pratik astronomi ile astrolojide önde gelen bilginlerden ve ünlü gözlemcilerden biri olduğu; güneş ve ay gözlemlerine ait tablolar verip Batlamyus’un el-Mecis-ti’sindeki bilgileri düzeltip geliştirdiği ve yeni buluşlarını açıkladığı çok önemli zic yazdığı; bu kitapta beş gezegenin hareketlerini ve bunlarla ilgili astronomik hesapları verdiği; kataloğunda sözünü ettiği gözlemlerin 880 ve 900 yıllarında yaptığı; Cafer b. Muktefi’nin sorularına verdiği cevaplardan anlaşıldığına göre gözlem çalışmalarının 877’de başlayıp 918 yılına kadar devam ettiği; ayrıca kataloğundaki sabit yıldız gözlemlerini 911 yılında yaptığı ifade edilmektedir.

Anılan kaynaklarda Rakka halkından Beni Zeyyat ailesinin uğradığı bir haksızlık yüzünden onlarla birlikte Bağdat’a gittiği ve sonra 929’da memleketine dönerken Halife Mu’tasım tarafından öldürüldüğü belirtilmektedir. İbn Hallikan ise Battani’nin ölüm yeri için Mısır civarında bir şehir olan Hadr’ı göstermektedir. Battani’nin hayatı hakkındaki bu bilgilere, Antakya’da 23 Ocak ve 2 Ağustos 901 tarihlerinde bir güneş ve bir ay tutulmasını gözlemiş olduğu da eklenebilir. Bu gözlemlerden, kendisi kataloğunda bizzat söz etmektedir.

Keşif ve Başarıları

  1. Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır.
  2. İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur.
  3. Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir.
  4. Güneş ve ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür.
  5. Güneş’te bir yıl, Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır.
  6. Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir.
  7. Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir.
  8. Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekant tariflerini yapan ve bunları gerçek anlamda ilk defa kullanan kişidir.
  9. Gerçek astronomik cetveli (zic, yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır.
  10. Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır.
  11. Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır.
  12. Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar Kopernik, Kepler, Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır.

Eserleri

Kitabü’z-Zic (Battani, bu kitabında mevcut teori ve istidlalleri yeni gözlemlere dayanmak suretiyle ıslah edip geliştirdiğini belirtmektedir. Elli yedi “bahis”ten meydana gelen bu eserin ilk bahislerinde pratik tanımlar verilmiş ve problemler ortaya konulmuştur. Astronomi ve küresel trigonometrinin gelişmesinde çok büyük rol oynayan bu kitabın önemi yazılışından üç yüzyıl sonra Batı’da da anlaşılmış ve eser XII. yüzyılda Robertus Retinensis ve Plato Tibastinus tarafından Latince’ye ve sonra çeşitli dillere çevrilmiştir.)

Kitab ü Marifeti’l-Metalli’l-Bürüc Fi ma Beyne Erbaati’l-Felek (Astronomiye dair bu eserde, 12 burcun gök küresinin dörtte birindeki doğuş noktalarından, Ay ve yıldızların doğuş yerlerinden ve Ay’ın tutulmasından bahsedilmiştir.)

Risaletün fi Tahkik-i Akdari’l-İttisalat ( yıldızların yan yana gelme ölçülerinin araştırılmasıyla alakalı olan bu eserde yıldızların ışıklarını göndermeleri, enlemlerden ve küre trigonometrisinden faydalanılarak izah edilmektedir.)

Diğer Eserler

  • Risaletü’n fi Ameliyyati’t-Tercimi’d-dakika
  • Kitabu Ta’dili’l-kevakib
  • İlmü’n-Nücum
  • Kitabü’n fi ilmi’l-Felek
  • Kitabün an Dairet’l-Bürüc ve’l-Kubbeti’ş-Şemsiye
  • Muhtasarun li Kütübi Batlemyüs’l Felekiyye
  • Risaletü’n fi Mikdari’l İttisalati’l-Felekiyye

Kaynakça

IŞIK, İhsan. “Battani”. Türkiye Ünlüleri. 2: 48-49. Ankara: Elvan Yayınları, 2013.