Ahmet Vefik Paşa

Hayatı

Devlet adamı, diplomat, yazar ve çevirmen (D. 3 Temmuz 1823, İstanbul – Ö. 2 Nisan 1891, İstan­bul). Doğum tarihi kimi kaynaklarda 3 Temmuz 1823 olarak gösteril­mekle birlikte, değişik kaynaklarda 1813 ile 1823 yılları arasında gösterilebilmektedir. Mühendishane’de öğretmenlik ve Divan-ı Hümayun’da çevirmenlik yapan Bulgarzade Yah­ya Efendi’nin torunu, Paris Elçiliği işgüderi (maslahatgüzarı) Ruhettin Efendi’nin oğludur. İstanbul’da 1831 yılında başladığı öğrenimini, babasının görevi nedeniyle gittiği Paris’te, dönemin gözde okulların­dan Saint Louis Le Grand Lisesi’nde tamamladı (1834-37). Paris Elçili­ğinde maslahatgüzar olan babası aynı zamanda elçi Mustafa Reşit Paşa’nın çevirmeniydi. Kendisi de Paris’teki öğrenimi sırasında Fransızcayı anadili gibi öğrendi. Fransızcanın yanı sıra İtalyanca, Yunanca ve Latince de öğrenmişti.

Ahmet Vefik Bey, 1837’de Paris’ten dönünce Babıali Tercü­me Odası’nda çevirmen olarak çalışmaya başladı (1837). Daha sonra Londra’da elçi­lik kâtibi (1840-42), Tahran (1851- 55) ve Paris (1861-62) büyükelçiliği, Sırbistan – Memleketeyn (Eflak-Buğdan), İran – Irak sınırlarının denetlen­mesi, Macaristan göçmenlerin sorunlarının çözümü gibi görevleri yaptı. Zaman zaman Meclisi Valayı Ahkâmı Adliye’de görev aldı. Edirne, Bur­sa valiliklerinde, Deavi Nezareti (protokol işlerini yürüten makam)’nde, Evkaf-ı Hü­mayun Nezareti’nde (1861), iki kez Maarif Nezareti’nde (1878) bulundu ve Sadaret (Başbakanlık) müsteşa­rı oldu (1872). Daha sonra, İçişleri Nazırlığı da üzerinde olarak, iki kez Sadrazamlık (1878 ve 1882) yap­tı. Birinci Meşrutiyet’in ilanı (1876) üzerine toplanan ve kısa süre sonra kapatılan Mebusan Meclisi’nin baş­kanlığını da yapmıştı (1878).

Ahmet Vefik Paşa, haksızlığa sert tepki veren kişiliği ve sabırsız davranışları nedeniyle sıklıkla görevlerinden alınıyordu. Yaşamının son dönemi de bu nitelikleri yüzünden resmi görevden uzakta geçti. Onun devlet görevle­rinden daha önemli etkinliği tarih, dil, tiyatro alanlarında görüldü. Da­rülfünun (İstanbul Üniversitesi)’da tarih felsefesi okuttu. Fezleke-i tarih-i Osmanlı (1869) adlı kitabı uzun süre okullarda ders kitabı olarak okutuldu. Ebülgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Türkünü Çağatay lehçesinden Osmanlı Türkçesine çevirerek yayımladı (1864). Lehçe-i Osmani (1876) adlı sözlüğü, Ana­dolu Türkçesini konu edinen zen­gin bir derlemedir. Bu yapıtında Oğuzlar, Selçuklular ile Osmanlılar hakkında ileri sürdüğü görüşleriyle XX. yy. başına doğru gelişecek olan Türk ulusçuluğunun öncülerinden biri sayılır.

Batı kültürünü küçük yaşta tanımaya başlamıştı. Bu kül­türün kaynaklarından olan kimi kla­sik yapıtları Türkçeye çevirdi ya da uyarladı. Ancak Ahmet Vefik Paşa, asıl büyük başarısını Moliere’dan yap­tığı çevirilerde gösterdi. Bursa Va­lisi iken yaptırdığı tiyatroda Tomas Fasulyeciyan topluluğunun bu çe­virileri sahnelemesine önayak oldu. Vefik Paşa, konuları canlandı­rılan aile ilişkileri bakımından Müs­lüman Türk toplumuyla bağdaşma­yacak kimi güldürüleri de Osmanlı azınlıklarından oyun kişileri çevre­sinde uyarladı: Azarya (L’Avare), Yorgaki Dandini (Georges Dandin) bu tür uyarlamalardır.

Bütün bu yapıtlar halkın konuştuğu Türkçeden kaynaklanan yerli sahne dilinin oluşmasına katkıda bulunmasıyla, uyarlamalarda ise XIX yy Osmanlı toplum yaşamını canlandırmasıyla büyük bir değer taşırlar.

Eserleri

Tarih-Felsefe-Dil

Müntehabât-ı Durub-ı Emsal (Atasözleri, 1852), Hikmet-i Tarih (Tarih Felsefesi, 1863), Fezlek-i Tarihi Osmani (Kısa Osman­lI Tarihi, 1869), Secere-i Türki (Doğu Türkçesinden çeviri, 1864), Lehçe-i Osmani (İlk Türkçe sözlük­lerden birisidir, 1876).

Çeviri-Uyarlama

Hernani (Hugo’dan), Hikâye-i Hikemiye-i Mikromega (Voltaire’den, 1872), Telemak (Fenelon’dan, 1882), Gil Blas Santillani’nin Sergüzeşti (Lesage’dan, 1887). Moliere’dan: İnfiali Aşk, Don Ovanı, Dudukuşları, Tartüf, Adamcıl, Okumuş Kadınlar, Kocalar Mektebi, Kadınlar Mektebi, Savruk, Zoraki Nikâhı, Tabib-i Aşk, Zoraki Tabip, Dekbazlık, Meraki, Azarya, Yorgaki Dandini.

Kaynakça

IŞIK, İhsan. “Ahmet Vefik Paşa”. Türkiye Ünlüleri. C. 4: S. 31. Ankara: Elvan Yayınları, 2013.