Ahmet Hamdi TANPINAR

Yazar, şair ve siyaset adamı

Hayatı

23 Haziran 1901 tarihinde İstanbul’da doğdu. Babası birçok bölgede kadılık görevi yapmış Hüseyin Fikri Efendi, Annesi Nesime Bahriye Hanım’dır. Çocukluğu İstanbul’da geçti, ancak babasının görevi nedeniyle ortaokula kadar İstanbul, Sinop ve Siirt gibi illerde eğitim gördü. Siirt’te gittiği okullardan biri de Katolik Dominicain misyonerlerinin yönettiği Fransız mektebidir. Lise eğitimini tamamladıktan sonra bir yıl Baytar Mektebine devam etti.

1919 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine girdi. Bitirme tezi Şeyhi’nin “Hüsrev ve Şirin’i” adlı eseri ile yapana Tanpınar 1923’te diplomasını aldı. Üniversite hocaları arasında Cenap Şahabettin, Yahya Kemal, Necip Asım, Rıza Tevfik, Fuad Köprülü, Ferit Kam, Yusuf Şerif Kılıçel, Ali Ekrem Bolayır, Hüseyin Daniş gibi ünlü simalar bulunur.

Ahmet Hamdi Tanpınar meslek hayatına öğretmenlik ile başladı. 1923 ile 1939 yılları arasında Erzurum, Konya, Ankara liseleri, Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü ve İstanbul Kadıköy Lisesinde edebiyat; Güzel Sanatlar Akademisinde estetik ve mitoloji; Üsküdar Amerikan Kolejinde edebiyat öğretmenliği yaptı. Öğretmenlik görevinin akabinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yeni Türk Edebiyatı Kürsüsüne atanan ilk profesör oldu.

Siyasi kariyeri de olan Ahmet Hamdi Tanpınar 1940’ta Maraş bölgesinden milletvekili seçildi. Siyasete girmenin pişmanlığını yaşayan ünlü şair 1946 yılındaki seçimlerine aday çıkarılmadı. Bir süre öğretmenliğe devam ettikten sonra eski görevi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı profesörlüğüne döndü ve ölümüne kadar bu görevini sürdürdü.

Hiç evlenmeyen şair 23 Ocak’ta kalp krizi geçirdi, hastanede müşahede altına alındı ancak ertesi sabah tekrar kalp krizi geçirdi. Bu krizi atlatamayan Ahmet Hamdi Tanpınar 24 Ocak 1962’de hayata gözlerini yumdu. Mezarı Rumelihisarı’nda, hocası ve dostu olan Yahya Kemal’in mezarının yanı başındadır. Mezar taşında “Ne içindeyim zamanın / Ne de büsbütün dışında” yazmaktadır. 

Edebi Kişiliği

Daha çok roman ve edebiyat tarihi araştırmalarıyla bilinen Ahmed Hamdi Tanpınar, Türk edebiyatında; ortaya çıkardığı eserlerle, kişiliğiyle ve kültürüyle önemli bir yer tutar. Roman, hikaye, deneme, şiir, tenkit, inceleme, edebiyat tarihi alanlarında eser veren yazarın ilk şiirleri 1921-23 arasında Dergah dergisinde yayımlandı. Diğer şiirleriyse dönemin birçok dergisinde yayına sokuldu. 

Hocası ve dostu olan Yahya Kemal’den edebiyat adına birçok şey öğrendi. Onun yönlendirmesiyle Baudelaire, Verlaine, Mallarme, Anatole France, Goethe ve Dostoyevski’yi inceleme fırsatı buldu. Güzel Sanatlar Akademisindeki yürüttüğü estetik ve mitoloji hocalığı esnasında plastik sanatlara olan sempatisi, daha sonra edebiyatla, şiirle ilgili yazılarına aksetti. Ahmet Hamdi Tanpınar Türk musikisiyle de yoğun bir şekilde ilgilendi. Zaman mefhumunu, maziyi ve rüya estetiğini eserlerinde bolca işledi.

Psikolojik tahlillerin sıklıkla başvurulduğu hikaye ve romanlarında, batılılaşma ile gelenekler arasında gidip gelen insanların gelgitlerini eserlerine konu edindi. Batılılaşmanın yarattığı huzursuzluklar, temel problemler ve toplumsal dönüşümler romanlarının çekirdeğini oluşturdu.

Tanpınar yazarlık kariyeri süresince 14 hikaye yayımladı. Hikayelerinden ilk ikisi, “Geçmiş Zaman Elbiseleri” ve “Erzurumlu Tahsin”dir. Rüya temasının sıkça işlendiği hikayelerinde gerçek, rüya ve zaman kavramlarını tartıştı. 

Ahmet Hamdi Tanpınar, sınırlı sayıda şiir yazmıştır. Zira yazdığı şiirlerin kalitesinden de sürekli endişe duymuştur. Şiirlerinde anlamdan ziyade dil unsurunu öne çıkarmıştır. Divan ve halk şiirini benimsemeyen yazar folklora da ilgi göstermedi. Şiirlerinde tıpkı nesir alanında olduğu gibi zaman, rüya, müzik ve sonsuzluğu; tabiat, ölüm, korku, ışık ve renk gibi motiflerle işledi. 

Bilinen ilk düz yazısı; “Bugünkü Edebiyatımız Hakkında Birkaç Düşünce” adlı yazıdır. “Şiir Hakkında” isimli yazısında ise o dönemlerde Türk şiirinde ortaya çıkan vezin ve kafiyeye karşı olumsuz bakışı eleştirdi. Ona göre vezin, kafiye, şekil vs. arızi unsurlar “şiirin nizamını, mükemmeliyet dediğimiz kıvılcımı çıkartmak için, zekanın madde ile mücadelesini temin” etmekteydi. Ayrıca, tarih, estetik, müzik, şehir, hüsn-i hat ve resim konularında deneme yazdı. Denemeleri, Türk nesrinin zengin, derin ve güzel örnekleri arasında gösterilir.

Eserleri

Şiir

  • Şiirler (1961)
  • Bütün Şiirleri (1976)
  • Seçmeler (Enis Batur tar., 1992)

Hikaye

  • Abdullah Efendi’nin Rüyaları (1943)
  • Yaz Yağmuru (1955)
  • Hikayeler (1983)

Roman

  • Huzur (1949)
  • Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961)
  • Sahnenin Dışındakiler (1973)
  • Mahur Beste (1975)
  • Aydaki Kadın (1987)

İnceleme

  • Tevfik Fikret, Hayatı, Şahsiyeti, Şiir ve Eserlerinden Parçalar (1937)
  • Namık Kemal Antolojisi (1942)
  • 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi I (1949)
  • Yahya Kemal (1962)
  • Edebiyat Üzerine Makaleler (yay. haz. Zeynep Kerman, 1969)
  • Mücevherlerin Sırrı (1928-60 arası yayımlanmış ama kitaplarına girmemiş yazı, röportaj ve anket cevapları; yay. haz.: İlyas Dirin, Turgay Anar, Şaban Özdemir, 2002)
  • Edebiyat Dersleri (Ders notları, haz. Abdullah Uçman, 2002)

Deneme

  • Beş Şehir (1946)
  • Yaşadığım Gibi (1970)

Mektup

  • Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mektupları (Zeynep Karman tar., 1974)
  • Tanpınar’dan Hasan Ali Yücel’e Mektuplar (haz. C. Y. Eronat, 1997)

Senaryo

  • İki Ateş Arasında (1998)

Çeviri

  • Alkestis – Elektra – Medeia (Euripides, 1943)
  • Yunan Heykeli (Henri Lechat, Zühdü Müridoğlu ile, 1945)

Kaynakça

IŞIK, İhsan. Ünlü Edebiyatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 4, s. 419-421). Ankara: Elvan Yayınları, 2013.