1. TBMM DÖNEMİ

TBMM’nin Açılma Nedenleri:

İstanbul’un resmi olarak işgali ve Mebusan Meclisi’nin dağıtılması neticesinde, seçimlerle belirlenen 150’ye yakın vekille Ankara Hacı Bayram Camii’nde kılınan cuma namazının akabinde 1. TBMM açılmıştır.

1. TBMM DÖNEMİ

Mustafa Kemal’in TBMM’ye Sunduğu Önerge:

  • Hükümet kurmak mecburidir. (Bu kararla İstanbul Hükümeti yok sayılarak yeni oluşum zorunlu kılınmıştır)
  • TBMM’nin üstünde hiçbir güç yoktur. (Bu kararda meclis tek yetkili ilan edilerek İstanbul Hükümeti ve diğer unsurlar bertaraf edilmiştir)
  • Yasama, yürütme TBMM’ye aittir. (Bu madde ile Güçler birliği ilkesi kabul edilerek, olağanüstü koşullarda hızlı karar alınması amaçlanmıştır.)
  • Geçici hükümet başkanı veya padişah vekili atamak doğru değildir. (Bu madde meclisin bağımsızlığı ve sürekliliği amaçlandı. Ayrıca saltanat yanlılarının olası tepkilerine set çekildi)
  • TBMM tarafından seçilecek bir kurul, hükümet işlerine bakar. Meclisin başkanı bu kurulun da doğal başkanıdır. (Meclis Hükümeti Sistemi)
  • Padişah işgalden kurtarıldıktan sonra meclis tarafından son şekli verilecek. (Birliğin sağlanması hedeflenmiştir. Saltanat yanlıları veya karşıtlarının tepkileri engellendi. Rejim değişikliğinin sinyali de verildi.)
Organlar1920Günümüzde
YasamaTBMMTBMM
YürütmeTBMMCumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Kabinesi
YargıTBMMBağımsız Mahkemeler
Güçler BirliğiGüçler Ayrılığı

Not: TBMM’nin açılış oturumu en yaşlı üye Sinop Milletvekili Şerif Bey konuşma yapmış, meclisin 24 Nisan toplantısında Meclis Başkanı seçilen Mustafa Kemal, hükümetin derhal kurulması için önerge vermiştir. Mecliste İkinci başkan da Celaleddin Arif Bey olmuştur.

1.TBMM’nin Özellikleri

  • Kurucu özellikli bir meclistir.
  • Siyasi partilerin kurulması yasaklanmıştır. (Bütünlüğün bozulmaması amacıyla uygulanmıştır)
  • Başkan ve üyeler seçimle oluştuğu için “Demokratik yapıda bir meclis”tir.
  • Olağanüstü yetkilerle donatılmış ve olağanüstü şartlarda kurulmuş bir meclistir.
  • Güçler Birliği ilkesi benimsenmiştir.
  • Savaş meclisidir.
  • Kurulmasıyla birlikte Temsil Heyeti’nin görevi son buldu.
  • TBMM’nin açılması, 1921 Anayasası ve Saltanatın Kaldırılması gibi önemli inkılapları gerçekleştirdi.

1.TBMM’ye Karşı Çıkan İsyanlar

İstanbul Hükümeti ile İtilaf Devletleri Tarafından Çıkarılan İsyanlar:

  • Bolu, Düzce, Hendek Ayaklanmaları: Refet Paşa ve Ali Fuat Paşaların faaliyetleriyle bastırılmıştır.
  • Konya Ayaklanması: Delibaş Mehmet çıkarttı. Din nitelikli bir isyandır. Refet Paşa isyanı bastırmıştır.
  • Yozgat Ayaklanması: Çapanoğulları’nın çıkarttığı bir isyandır. Feodal ve sosyal nitelikli bir isyandır. Çerkez Ethem ve Çolak İbrahim tarafından durdurulmuştur.
  • Afyon Ayaklanması: Çopur Musa çıkarttı. Dini nitelikli bir isyandır. Milli kuvvetler tarafından bastırılmıştır.
  • Cemil Çeto Ayaklanması: Muş ve çevresinde çıkarılmıştır.
  • Koçgiri Ayaklanması: Erzincan’da çıkartıldı. Nurettin Paşa tarafından kurulan Merkez Ordusu bastırmıştır. 2. İnönü Savaşı’nda sorun oldu.
  • Milli Aşiret Ayaklanması: Urfa’da çıkartıldı. Fransa destekledi.
  • Şeyh Eşref Olayı: Bayburt’ta çıkartıldı. Dini nitelikli bir isyandır. Tümen Komutanı Yarbay Halit tarafından bastırılmıştır.
  • Ali Batı Ayaklanması: Mardin’de çıkartıldı. İngiltere destekledi.
  • Postacı Nazım İsyanı(Yıldızeli): Çerkeş Kara Mustafa ve Postacı Nazım tarafından çıkarılmıştır.

İstanbul Hükümeti Tarafından Çıkarılan İsyanlar:

  • Ahmet Anzavur(Kuvay-ı Muhammediye) Ayaklanması: Balıkesir, Biga, Gönen’de çıkarıldı. Çerkez Ethem tarafından bastırıldı.
  • Kuvay-ı İnzibatiye(Halifelik Ordusu) Ayaklanması: Damat Ferit Paşa’nın oluşturduğu ordu tarafından çıkarılan isyandır. Adapazarı’nda çıkarıldı.

Not: Bu isyanlar ile İtilaf devletleri Boğazları ele geçirmek amacıyla İstanbul Hükümeti’ni kışkırttı. Ayrıca bu isyanlar ile halkın dini duyguları sömürülmek istendi.

Azınlıklar Tarafından Çıkarılan İsyanlar:

  • Rum İsyanı: Bağımsız bir Rum Devleti kurmak amacıyla çıkartıldı.
  • Ermeni İsyanı: Bağımsız bir Ermeni Devleti kurmak amacıyla çıkartıldı.

Not: Bu isyanlar TBMM’ye karşı süren en uzun isyanlardır.

Kuvay-ı Milliyeciler Tarafından Çıkarılan İsyanlar:

  • Çerkez Ethem Ayaklanması: Kuvay-ı Seyyare ordusunu kurdu. İsyan sonucu Yunanistan’a kaçtı.
  • Demirci Mehmet Efe Ayaklanması: Isparta’da çıkarılan bu isyan Refet Bele tarafından bastırıldı.
  • Yörük Ali Ayaklanması: Aydın ve Muğla’da çıkarılan isyandır.

1.TBMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmaların Sonuçları:

  • Milli Mücadele zaferini geciktirdi.
  • İşgalci güçlerin ve azınlıkların örgütlenmesine zaman kazandırdı.
  • TBMM’nin isyanları bastırması güvenini ve otoritesini arttırdı.

1.TBMM’nin Ayaklanamalara Karşı Aldığı önlemler:

  • Hıyanet-i Vataniye Kanununu çıkarıldı.
  • İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
  • Seyyar Müfreze birlikleri kuruldu.
  • İstanbul Hükümeti’nin Dürrizade Abdullah Efendiye verdirdiği fetvaya karşı Rıfat Börekçi ve arkadaşları tarafından fetva hazırlandı.
  • Düzenli ordu kuruldu.
  • Anadolu Ajansı halkı bilinçlendirmede etkili oldu.
  • İstanbul ile haberleşmeler kesildi.
  • Kamuoyu oluşturmak amacı ile İrşad (Örgüt) Heyetleri kuruldu.

İstiklal (Üç Aliler) Mahkemeleri:

  • 1920-1927 yılları arasında etkin bir yapıya sahipti. 1949’da kaldırıldı.
  • İç güvenliğin temin edilmesi ve askerden kaçışı önleme amacıyla kuruldu.
  • Hıyanet-i Vataniye, Firariler Kanunu, Tekalif-i Milliye Emirleri, Takrir-i Sükun Kanunu gibi kanunların uygulatılması sağlanmıştır.
stiklal Mahkemeleri Başkanları | Dijital Dergi

Not: İstiklal Mahkemeleri ilk kez 1. TBMM’ye karşı çıkan ayaklanmalarda en son Atatürk’e karşı İzmir’de yapılması düşünülen suikastta görev aldı.

  • Bu mahkemelerde etkili olan üç ali: Kılıç Ali, Ali Saip, Ali Çetinkaya.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu:

  • Tekalif-i Milliye Emirlerine uymayanlara, vergi kaçıranlara, asker kaçakçılarına ceza verilirdi.

1.TBMM’nin Düzenli Orduya Geçiş Aşamasında Aldığı Önlemler:

  • Asker kaçaklarını önlemek amacıyla Firariler Kanunu çıkardı.
  • İç güvenliği sağlamak amacıyla Seyyar Jandarma Müfrezeleri oluşturuldu.
  • Pontus Rumlarına karşı Merkez Ordusu kuruldu.

1.TBMM’nin Çıkardığı Kanunlar:

  • Ağnam vergisinin arttırılması kanunu : TBMM’nin çıkardığı ilk kanundur
  • Gümrük tarife Kanunu
  • Hıyanet-i Vataniye Kanunu: Vatan hainliği, bozgunculuk yapanlara yönelik bir kanundur.
  • İstiklal Mahkemeleri Kanunu: Mücadele sırasında ve sonrasında görev yapmıştır.
  • Firariler Hakkında Kanun
  • Başkomutanlık Kanunu: Tüm meclis yetkileri Mustafa Kemal’e verilmiştir.
  • Düzenli Ordu Kanunu
  • Teşkilat-ı Esasiye Kanunu: Devletin kurulduğuna resmi kanıt olmuştur.
  • İstiklal Marşı Kanunu: Ordu Motivasyonu arttırılmak istenmiştir.
  • Men-i İsrafat Kanunu: Yerli kaynakları korumak ve israfı önlemek amacıyla çıkarılan kanundur.
  • Nizab-ı Müzakere Kanunu: Toplantı yeter sayısını içeren kanundur.
  • Men-i Müskirat Kanunu: İsrafı önlemek amacıyla tüketimi yasaklayan kanundur.

Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

  • Osmanlı Devleti’ni parçalamak amacıyla toplanan San Remo Konferansı neticesinde Sevr Antlaşması kararları alındı.
  • Osmanlı Devleti tarafından imzalanan son antlaşmadır.
  • Damat Ferit Paşa Hükümeti tarafından imzalandı. Antlaşmanın sonucunda çok ciddi tepki gören Damat Ferit Paşa istifa ederek yerine Tevfik Paşa hükümeti kuruldu. Yargılanan Damat Ferit Türk vatandaşlığından çıkarıldı.
  • 1. Dünya Savaşı’ndan sonra imzalanmasına rağmen İtilaf Devletlerinin Osmanlı’yı kendi aralarında paylaşamamaları neticesinde uygulanmadı.
  • Kurtuluş savaşının başlaması ve Osmanlı Mebusan Meclisinin onaylamaması ile hiçbir zaman yürürlüğe girmemiştir.

Maddeleri:

  • İstanbul Türklerin elinde kalacak ancak azınlık hakları gözetilmezse İstanbul geri alınacaktır.
  • Doğu Anadolu’da Ermeni ve Kürdistan Devleti kurulacak.
  • Boğazlar savaş ve barış zamanlarında tüm gemilere açık olacak. Uluslararası komisyon tarafından yönetilecek.
  • Kapitülasyonlardan bütün devletler yararlanacak.
  • Zorunlu askerlik kaldırılacak.
  • Osmanlı Devleti savaş tazminatı ödeyecek.

Bilecik Görüşmesi (5 Aralık 1920)

  • İktidara gelen Tevfik Paşa, TBMM ve İstanbul arasında Bilecik’te bir görüşme yapılmasını sağlamıştır.
  • İstanbul Hükümeti’nin Ankara Hükümet’i ile yaptığı ilk resmi görüşmedir. Böylece TBMM’yi resmen tanımış oldu.
  • TBMM’yi Mustafa Kemal ve İsmet Bey, İstanbul Hükümetini ise Salih Paşa ve Ahmet İzzet Paşa temsil etmiştir.
  • TBMM’nin görüşlerini kabul etmemeleri üzerine Salih Paşa ve Ahmet İzzet Paşa bir süre Ankara da tutularak, serbest bırakıldılar.