Tepkisel Bağlanma Bozukluğu

Tepkisel bağlanma bozukluğu (TBB), DSM-V’te çocuk ile çocuğa birincil bakım veren kişi arasında gerekli olan güvenli bağın kurulamaması sonucu çocukta davranışsal, duygusal ve sosyal yönden bozukluğa sebep olan travma ve stresörlerle ilişkili bozukluklardan biridir. TBB, beş yaşından önce, belirgin bir şekilde belirtilerini göstererek ortaya çıkar.

Çocukluk çağında, özellikle bebeklik ve erken çocukluk döneminde, çocuk ile çocuğa birincil bakım veren kişi arasında sağlıklı bir bağ kurulması çok önemlidir. Bu bağ, çocuğa bakım veren kişinin çocuğun duygusal, fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarını doğru bir şekilde karşılaması ile oluşur. Örneğin, bebeklik dönemindeki bir çocuğun ağlama nedeninin karnının açlığından mı yoksa bedensel bir rahatsızlıktan dolayı mı olduğu, bakım veren kişi tarafından doğru tespit edilmeli ve ihtiyacı karşılanmalıdır. Dünyaya ilk geldiğinde kendini güvensiz hisseden bebek; ihtiyaçları ihmal edilmeden, doğru ve zamanında karşılanarak çevresine güvenli bağlanır. Bebeklik dönemi sonrası erken çocukluk döneminde de kurulan bu sağlıklı bağı zedelemeden aynı şekilde sürdürmek çok önemlidir. Aksi halde çocukta güven duygusu yerine güvensizlik duygusu gelişir.

Tepkisel Bağlanma Bozukluğunun Nedenleri

Çocuğun bakım veren kişi tarafından bilerek veya bazen de farkında olmadan aşırı ihmal edilmesi ve sağlıklı bir bağlanmanın oluşamaması halinde çocuk, bakım veren kişiye ve dünyaya güvensiz bağlanır ve çocuk ile ebeveyn arasında sağlıklı bir ilişki kurulamaz. Tüm bunların sonucunda çocukta TBB oluşur.

Çocuğun bakım veren kişi tarafından ihmal edilmesi birçok farklı şekilde meydana gelebilir:

  • Çocuğun bebeklik veya erken çocukluk döneminde bakım verenler tarafından bir şekilde ihmal edilmesi veya fiziksel olarak kötüye kullanılması
  • Çocuk sayısının fazla olması nedeniyle yeni doğan çocuğa yeterli bakımın verilememesi
  • Çalışan ebeveynlerin çocukla yeterince ilgilenememesi veya sık sık çocuğa bakım veren kişiyi değiştirmesi
  • Herhangi bir sebeple çocuğun kendisine bakım veren kişiden ayrı kalması
  • Çocuğun yetiştirme yurdu gibi birden fazla çocuğa bakım veren bir kurumda büyümesi
  • Anne veya babanın alkol veya maddeyi kötüye kullanması
  • Annenin doğum sonrası psikolojik rahatsızlık yaşaması
  • Aile bireyleri arasında yaşanan şiddetli geçimsizlik ve ailenin sosyo-ekonomik seviyesinin düşük olması
  • Çocuğun küçük yaştan itibaren ihmal edilmesi sonucu tablet, televizyon gibi araçlara çok fazla maruz kalması

Tepkisel Bağlanma Bozukluğunun Belirtileri

Yapılan araştırmalara göre TBB’nin en göze çarpan belirtisi, bebeklik ya da erken çocukluk döneminde, çocuğun hayatının pek çok alanında bozulmalar görülmesi ve toplumsal anlamda gelişimine uygun ilişki kuramamasıdır (Soysal, Bodur, İşeri, & Şenol, 2005).

Bu bozulmalar ve uygunsuz toplumsal ilişki biçimi şu şekillerde görülebilir:

  • Sosyal bir ilişkiyi kendi başına başlatamama, sözsüz iletişimde yetersizlik
  • Özellikle ebeveynler iletişim kurmak istediğinde tepki vermeme veya çok nadir tepki verme
  • Ebeveynlere veya başkalarına karşı olumlu duygulanımda direnç gösterme
  • Yabancılara karşı ebeveynlerinden daha şefkatli olma
  • Bakım verenlere karşı aşırı öfkeli ve tartışmacı davranışlar sergileme ve kolay sakinleşememe
  • Ebeveynlerle ilişkileri sırasında çabuk kızma, üzülme ya da korkma
  • Özellikle ebeveynlerle uzun süreli göz teması kurmama veya nadiren göz teması kurma
  • Öğrenme güçlüğü
  • Dil ve konuşmada bozukluklar
  • Kendisine bakım veren kişiden ayrıldığında tepki vermeme
  • Amaçsız ve tekrarlayıcı davranışlar sergileme
  • Fiziksel ve duygusal yakınlıktan hoşlanmama

TBB, açığa çıkan belirtileri bakımından Otizm bozukluğuna çok benzemektedir. Bu nedenle otizm bozukluğu ile sıkça karıştırılabilmektedir. Ancak DSM V’te TBB, otizm açılımı kapsamında bozukluk için tanı kriterlerini karşılamamaktadır. Tepkisel bağlanma bozukluğu, temel olarak çocuğun bebeklik ve erken çocukluk döneminde yaşadığı deneyimlere bağlı olması yönüyle otizmden ayrılır. Ayrıca TBB toplumsal, bilişsel ve dil ve konuşma alanlarında yaşanan bozukluklar açısından otizm bozukluğundaki kadar ağır değildir.

Tedavi

Tepkisel bağlanma bozukluğu yaşayan çocukların geç olmadan bir uzmandan terapi yardımı almaları ve böylece çocuğun bozukluk yaşadığı alanlarla ilgili bir tedavi yoluna gidilmesi oldukça önem arz etmektedir. İhmal durumunun nedeni doğru tespit edilerek bu durum engellenmelidir. Erken fark edildiğinde çocuğa bakım veren kişinin ihmal durumunu ortadan kaldırarak, çocuğun duygusal, fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarını doğru şekilde doyurmaya başlaması TBB’yi büyük ölçüde ortadan kaldıracaktır.


Psikolog Nurdan GÖKAY’ın yazıları için tıklayınız…


Kaynakça

  • Amerikan Psikiyatri Birliği, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Beşinci Baskı (DSM-5), Tanı Ölçütleri Başvuru El Kitabı’ndan, çev. Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2013.
  • Soysal, A., Bodur, Ş., İşeri, E., & Şenol, S. (2005). Bebeklik Dönemindeki Bağlanma Sürecine Genel Bir Bakış. Klinik Psikiyatri , 95.